تروما در روانشناسی چیست؟ 

بعضی تجربه های زندگی تمام می شوند، اما اثرشان در ذهن و بدن باقی می ماند. ممکن است یک فرد بعد از یک حادثه، رابطه آسیب زا، فقدان یا تجربه خشونت، مدت ها بعد همچنان با ترس، کابوس، اجتناب، بی اعتمادی یا واکنش های شدید هیجانی روبه رو باشد. اما آیا هر اتفاق سختی «تروما» ایجاد می کند؟ و آیا داشتن تروما به معنی ابتلا به PTSD است؟ پاسخ این دو سؤال همیشه مثبت نیست. در این مقاله بررسی می کنیم تروما در روانشناسی چیست، چه عواملی باعث ایجاد آن می شوند، تروما چه علائمی دارد و چگونه تشخیص و درمان می شود. همچنین تفاوت تروما با PTSD، انواع تروما، تأثیر تجربیات دوران کودکی و اشتباهات رایج درباره روان زخم را بررسی می کنیم تا بتوانید تصویر دقیق تری از این مفهوم داشته باشید.

تروما در روانشناسی به تجربه ای گفته می شود که برای فرد به قدری شدید، تهدیدکننده یا آشفته کننده باشد که توانایی معمول او برای کنار آمدن با شرایط را تحت تاثیر قرار دهد. این تجربه می تواند امنیت، احساس کنترل، اعتماد به دیگران یا نگاه فرد به خودش و محیط اطراف را تغییر دهد. تروما لزوماً فقط نتیجه یک حادثه بسیار بزرگ نیست و واکنش افراد به یک اتفاق مشابه نیز می تواند کاملاً متفاوت باشد.

برای درک بهتر تروما در روانشناسی باید بین خودِ اتفاق، واکنش روانی فرد و اختلالات ناشی از آن تفاوت قائل شویم. هر فردی که یک تجربه سخت را پشت سر میگذارد الزاماً دچار PTSD یا یک اختلال روانی نمی شود. برخی افراد با گذشت زمان و دریافت حمایت مناسب بهبود پیدا می کنند، در حالی که برای بعضی دیگر علائم می تواند شدیدتر یا طولانی تر باشد.

معنی تروما چیست؟

واژه Trauma در روانشناسی به نوعی آسیب یا تجربه روانی شدید اشاره دارد که می تواند احساس امنیت و توانایی فرد برای سازگاری با شرایط را مختل کند. به زبان ساده، وقتی فرد با اتفاقی مواجه می شود که از نظر روانی بسیار سنگین است و منابع معمول او برای مقابله با آن کافی نیست، ممکن است یک واکنش تروماتیک شکل بگیرد.

در واقع، تروما در روانشناسی فقط به خود حادثه اشاره نمی کند؛ بلکه به تأثیر روانی و گاهی جسمانی آن تجربه بر فرد نیز مربوط می شود.

برای مثال، ممکن است فردی یک تصادف شدید را تجربه کند و پس از آن:

• هنگام سوار شدن به خودرو دچار اضطراب شود.
• تصاویر حادثه مرتب در ذهنش ظاهر شوند.
• از رانندگی یا عبور از محل حادثه اجتناب کند.
• خواب مناسبی نداشته باشد.
• با شنیدن صدای ترمز یا تصادف واکنش شدیدی نشان دهد.
• احساس کند دوباره در معرض خطر قرار دارد.

این واکنش ها نشان می دهند که تجربه موردنظر فقط یک خاطره معمولی باقی نمانده و می تواند اثر قابل توجهی بر سیستم روانی فرد گذاشته باشد.

بنابراین اگر بخواهیم خیلی ساده پاسخ دهیم که تروما در روانشناسی چیست، می توان گفت:

تروما یک واکنش روانی و جسمانی قابل توجه به تجربه ای شدید یا تهدیدکننده است که می تواند احساس امنیت، کنترل و عملکرد طبیعی فرد را تحت تاثیر قرار دهد.

البته تروما با PTSD یکسان نیست. تروما می تواند یک تجربه یا واکنش آسیب زا باشد، اما PTSD یک اختلال روانی با معیارهای تشخیصی مشخص است.

تروما یا روان زخم چه تفاوتی با یک تجربه ناخوشایند دارد؟

همه ما در زندگی با اتفاقات ناخوشایند روبرو می شویم؛ شکست عاطفی، دعوا، از دست دادن یک فرصت، اختلاف خانوادگی یا حتی یک روز بسیار پر استرس می تواند احساسات منفی ایجاد کند. اما هر تجربه ناخوشایندی الزاماً تروما محسوب نمی شود.

تفاوت اصلی در شدت تجربه، احساس تهدید یا درماندگی، نحوه پردازش اتفاق و میزان تأثیر آن بر عملکرد فرد است.

برای مثال، ناراحتی پس از شکست در یک رابطه می تواند کاملاً طبیعی باشد و با گذشت زمان کاهش پیدا کند. اما اگر فرد پس از یک تجربه بسیار آسیب زا برای مدت طولانی با ترس شدید، اجتناب، خاطرات مزاحم یا احساس ناامنی مواجه باشد، موضوع می تواند نیازمند ارزیابی تخصصی باشد.

به همین دلیل، نمی توان صرفاً براساس اینکه یک اتفاق «خیلی ناراحت کننده» بوده، درباره وجود تروما نتیجه گیری کرد.

اگر کسی جستجو کند «ترومای روحی چیست»، منظور معمولاً همان آسیب یا واکنش روانی ناشی از یک تجربه شدید و آشفته کننده است؛ با این حال، «ترومای روحی» بیشتر یک عبارت رایج در زبان عمومی است و برای تشخیص پزشکی یا روانشناختی به تنهایی کافی نیست.

به طور خلاصه:

البته این جدول یک مرزبندی قطعی برای تشخیص نیست؛ شدت واکنش افراد متفاوت است و تشخیص اختلالات مرتبط با تروما باید توسط متخصص انجام شود.

آیا خودِ اتفاق تروماست یا واکنش فرد به اتفاق؟

یکی از نکات مهم در تروما در روانشناسی این است که نباید فقط به خود اتفاق نگاه کنیم. دو نفر ممکن است یک حادثه مشابه را تجربه کنند اما واکنش روانی کاملاً متفاوتی داشته باشند.

برای مثال، دو نفر ممکن است در یک حادثه رانندگی حضور داشته باشند. یکی از آنها پس از مدتی به زندگی عادی برگردد، اما دیگری برای مدت طولانی از رانندگی اجتناب کند، دچار کابوس شود یا با شنیدن صدای ترمز واکنش شدید نشان دهد.

عوامل مختلفی می توانند روی این تفاوت تأثیر داشته باشند، از جمله:

• شدت و نوع حادثه
• احساس خطر در زمان اتفاق
• سابقه تجربه های آسیب زا
• سن فرد
• میزان حمایت خانواده و دوستان
• شرایط روانی فرد قبل و بعد از حادثه
• احساس کنترل یا ناتوانی در زمان اتفاق
• میزان امنیت فرد پس از حادثه

بنابراین بهتر است به جای اینکه بگوییم «فلان اتفاق حتماً باعث تروما می شود»، بگوییم این تجربه می تواند برای برخی افراد پیامدهای تروماتیک ایجاد کند.

این نکته به خصوص درباره تجربه هایی مانند سوگ، جدایی، مشکلات خانوادگی و شکست عاطفی اهمیت دارد؛ زیرا واکنش افراد به این اتفاقات یکسان نیست و نمی توان صرفاً براساس نوع اتفاق برای فرد تشخیص تروما گذاشت.

آیا همه افراد پس از یک حادثه دچار تروما می شوند؟

خیر. مواجهه با یک حادثه سخت به این معنی نیست که همه افراد حتماً دچار تروما یا PTSD خواهند شد.

واکنش انسان پس از یک تجربه شدید می تواند طیف گسترده ای داشته باشد. برخی افراد در روزها یا هفته های نخست دچار ترس، اضطراب، اختلال خواب یا آشفتگی می شوند و به تدریج وضعیت شان بهتر می شود. برخی دیگر ممکن است علائم شدیدتر یا طولانی تری داشته باشند و به کمک تخصصی نیاز پیدا کنند.

بنابراین وجود بعضی واکنش های اولیه بعد از یک حادثه لزوماً به معنای ابتلا به یک اختلال روانی نیست.

در ارزیابی تروما در روانشناسی معمولاً مواردی مانند نوع تجربه، شدت واکنش، مدت استمرار علائم و تأثیر آنها بر عملکرد روزانه اهمیت دارند.

همچنین عواملی مانند حمایت اجتماعی، تجربه های قبلی و شرایط زندگی پس از حادثه می توانند بر نحوه سازگاری فرد اثر بگذارند.

به همین دلیل، نباید فردی را که واکنش متفاوتی به یک حادثه دارد با دیگران مقایسه کرد. ممکن است یک نفر خیلی سریع به شرایط عادی برگردد و فرد دیگری برای پردازش همان تجربه به زمان و حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.

تروما چگونه ذهن و بدن را تحت تاثیر قرار می دهد؟

تأثیر تروما در روانشناسی فقط به افکار و احساسات محدود نمی شود. تجربه های شدید می توانند بر نحوه واکنش مغز و سیستم عصبی به احساس خطر نیز اثر بگذارند.

وقتی مغز یک موقعیت را تهدیدکننده تشخیص می دهد، بدن می تواند وارد حالت آماده باش شود. در این شرایط، واکنش هایی مانند افزایش ضربان قلب، تنش عضلانی، افزایش هوشیاری و آماده شدن برای مقابله یا فرار ممکن است رخ دهد.

پس از یک تجربه آسیب زا، در بعضی افراد این سیستم هشدار ممکن است نسبت به محرک هایی که با حادثه ارتباط دارند حساس تر شود.

برای مثال، فردی که در یک تصادف آسیب دیده ممکن است بعداً با شنیدن صدای ترمز یا دیدن یک صحنه مشابه، واکنش اضطرابی شدیدی نشان دهد؛ حتی اگر در آن لحظه واقعاً خطری وجود نداشته باشد.

تروما می تواند در برخی افراد با موارد زیر همراه باشد:

• افزایش اضطراب و احساس خطر
• مشکلات خواب و کابوس
• کاهش تمرکز
• تحریک پذیری و خشم
• خاطرات یا تصاویر مزاحم
• اجتناب از موقعیت های یادآور حادثه
• احساس بی حسی یا فاصله عاطفی
• واکنش شدید به صداها یا محرک های مرتبط با حادثه

با این حال، وجود یکی از این نشانه ها به تنهایی برای تشخیص تروما یا PTSD کافی نیست. نوع، شدت، مدت و تاثیر علائم بر زندگی فرد باید در کنار سابقه او بررسی شود.

در نتیجه، وقتی درباره تروما در روانشناسی صحبت می کنیم، بهتر است آن را صرفاً یک «خاطره بد» ندانیم؛ بلکه آن را تجربه ای در نظر بگیریم که در بعضی افراد میتواند نحوه احساس امنیت، پردازش خاطرات، تنظیم هیجان و واکنش بدن به خطر را تحت تاثیر قرار دهد.

چه چیزهایی باعث ایجاد تروما می شوند؟

تروما در روانشناسی می تواند در نتیجه تجربه های مختلفی ایجاد شود؛ اما نکته مهم این است که یک اتفاق مشخص برای همه افراد الزاماً پیامد تروماتیک یکسانی ندارد. شدت حادثه، احساس خطر یا درماندگی، سن فرد، تجربه های قبلی، میزان حمایت اطرافیان و شرایطی که فرد بعد از حادثه تجربه می کند، همگی می توانند بر واکنش روانی او تاثیر بگذارند.

برخی رویدادها به دلیل ماهیت خود احتمال بیشتری دارند که واکنش های تروماتیک ایجاد کنند؛ به خصوص زمانی که فرد با مرگ، آسیب جدی، خشونت، سوءاستفاده یا تهدید جدی علیه امنیت خود یا دیگران مواجه شده باشد. همچنین بعضی تجربه ها ممکن است به صورت تکرار شونده و طولانی مدت اتفاق بیفتند و به مرور آثار روانی قابل توجهی ایجاد کنند.

مهم است بدانیم که «تجربه یک اتفاق سخت» با «ابتلا به اختلال مرتبط با تروما» یکسان نیست. بنابراین برای بررسی علت تروما باید علاوه بر نوع اتفاق، واکنش و وضعیت روانی فرد نیز در نظر گرفته شود.

حوادث و اتفاقات ناگهانی

حوادث ناگهانی و غیرمنتظره یکی از شناخته شده ترین زمینه های ایجاد واکنش های تروماتیک هستند. زمانی که فرد ناگهان با موقعیتی روبرو می شود که احساس امنیت یا جان او را تهدید می کند، سیستم عصبی می تواند واکنش شدیدی به خطر نشان دهد.

این حوادث ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• تصادف های شدید: تصادف رانندگی، سقوط یا حوادثی که فرد در آنها دچار آسیب جدی شده یا شاهد آسیب دیدن دیگران بوده است.
• بلایای طبیعی: مانند زلزله، سیل، آتش سوزی یا سایر حوادث طبیعی که زندگی و امنیت فرد را تهدید می کنند.
• حمله یا خشونت: مانند مورد حمله قرار گرفتن، سرقت همراه با تهدید یا مواجهه مستقیم با خشونت.
• حادثه جدی: هر رویداد ناگهانی که باعث ترس شدید، آسیب جدی یا احساس ناتوانی در فرد شود.

پس از چنین اتفاقاتی، برخی افراد ممکن است برای مدتی دچار اضطراب، ترس، اختلال خواب یا احساس ناامنی شوند. این واکنش ها همیشه به معنای ایجاد یک اختلال روانی نیستند و ممکن است با گذشت زمان کاهش پیدا کنند.

در تروما در روانشناسی اهمیت زیادی دارد که ببینیم این واکنش ها تا چه اندازه شدید هستند، چه مدت ادامه پیدا می کنند و آیا زندگی روزمره فرد را مختل کرده اند یا خیر.

سوءاستفاده و خشونت

سوءاستفاده و خشونت، به ویژه زمانی که تکرارشونده باشند یا توسط فردی نزدیک اتفاق بیفتند، می توانند تأثیر عمیقی بر احساس امنیت و اعتماد فرد داشته باشند.

خشونت فقط به آسیب فیزیکی محدود نیست و می تواند شکل های مختلفی داشته باشد، از جمله:

• خشونت فیزیکی
• تهدید و ارعاب
• کنترل و رفتارهای آزارگرانه
• تحقیر و تخریب مداوم
• سوءاستفاده عاطفی
• خشونت خانگی

در شرایطی که فرد برای مدت طولانی در محیطی ناامن زندگی می کند، ممکن است دائماً در حالت آماده باش قرار داشته باشد. این وضعیت می تواند با اضطراب، ترس، مشکلات خواب، کاهش اعتماد به دیگران و دشواری در تنظیم احساسات همراه شود.

به خصوص اگر خشونت در دوران کودکی یا در یک رابطه وابستگی زا اتفاق افتاده باشد، آثار آن ممکن است پیچیده تر شود. به همین دلیل، هنگام بررسی تروما در روانشناسی باید علاوه بر یک حادثه مشخص، سابقه طولانی مدت فرد و شرایط روابط او نیز مورد توجه قرار گیرد.

تجربه آزار جنسی

تجربه آزار یا تعرض جنسی می تواند از جمله رویدادهای بسیار آسیب زا باشد؛ زیرا علاوه بر تهدید امنیت جسمی، ممکن است احساس کنترل، اعتماد و امنیت روانی فرد را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

واکنش افراد به چنین تجربه ای متفاوت است. برخی ممکن است بلافاصله پس از اتفاق دچار ترس و آشفتگی شوند و برخی دیگر ممکن است واکنش های خود را با تاخیر تجربه کنند.

پیامدهای احتمالی می توانند شامل مواردی مانند:

• ترس و اضطراب
• احساس شرم یا گناه
• اجتناب از موقعیت ها یا افراد خاص
• کابوس و اختلال خواب
• خاطرات مزاحم یا فلش بک
• دشواری در اعتماد کردن
• مشکلات مرتبط با صمیمیت و روابط

نکته بسیار مهم این است که مسئولیت آزار جنسی همیشه بر عهده فرد آزارگر است و واکنش های متفاوت قربانیان نباید به عنوان رضایت، ضعف یا مقصر بودن آنها تفسیر شود.

از دست دادن و سوگ شدید

از دست دادن یک فرد مهم می تواند یکی از دردناک ترین تجربه های زندگی باشد. با این حال، سوگ طبیعی با تروما یا اختلال روانی یکسان نیست.

مرگ ناگهانی، خشونت آمیز یا بسیار غیرمنتظره یک فرد نزدیک ممکن است احتمال واکنش های تروماتیک را افزایش دهد؛ به خصوص اگر فرد شاهد حادثه بوده باشد یا شرایط مرگ بسیار تکان دهنده بوده باشد.

سوگ می تواند با احساساتی مانند:

• غم عمیق
• دلتنگی
• خشم
• احساس پوچی
• گریه
• کاهش انرژی
• تغییر خواب و اشتها

همراه باشد.

در برخی افراد، علاوه بر فرایند سوگ، علائم مرتبط با تروما نیز شکل می گیرد. بنابراین در تروما در روانشناسی باید بین «واکنش طبیعی به فقدان»، «سوگ پیچیده یا طولانی مدت» و «اختلالات مرتبط با تروما» تمایز قائل شد.

تجربه جنگ، مهاجرت اجباری یا ناامنی شدید

جنگ و درگیری های مسلحانه می توانند فرد را در معرض مجموعه ای از تجربه های آسیب زا قرار دهند؛ برای مثال مشاهده مرگ یا مجروح شدن افراد، از دست دادن اعضای خانواده، تخریب خانه، تهدید مستقیم و زندگی طولانی مدت در شرایط ناامن.

مهاجرت اجباری نیز ممکن است با مجموعه ای از فشارها همراه باشد؛ مانند جدایی از خانواده، از دست دادن خانه و منابع زندگی، عدم اطمینان نسبت به آینده و تجربه حوادث دشوار در مسیر مهاجرت.

در این شرایط، مسئله فقط یک حادثه منفرد نیست؛ گاهی فرد برای مدت طولانی در معرض استرس و تهدید مداوم قرار دارد. همین موضوع می تواند بررسی تروما را پیچیده تر کند.

تجربه های آسیب زای دوران کودکی

دوران کودکی دوره ای مهم برای شکل گیری احساس امنیت، اعتماد و روابط اجتماعی است. تجربه های شدید یا تکرارشونده در این دوره می توانند بر رشد عاطفی و روانی کودک اثر بگذارند.

از جمله تجربه هایی که ممکن است برای کودک بسیار آسیب زا باشند می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سوءاستفاده فیزیکی یا جنسی
• خشونت خانگی
• بی توجهی شدید
• رهاشدگی
• از دست دادن ناگهانی مراقب اصلی
• زندگی طولانی مدت در محیط ناامن
• مشاهده خشونت شدید
• تجربه مکرر تهدید و ترس

تروما در کودکی ممکن است در برخی افراد در سال های بعد خود را به شکل مشکلاتی در اعتماد، روابط، تنظیم هیجانات یا احساس ارزشمندی نشان دهد.

با این حال، نباید هر تجربه ناخوشایند دوران کودکی را به طور خودکار «تروما» دانست. نوع تجربه، شدت، تکرار، سن کودک، رابطه او با فرد آسیب رسان و میزان حمایت دریافت شده اهمیت زیادی دارند.

تروما در روابط عاطفی و خانوادگی

روابط نزدیک می توانند منبع امنیت باشند، اما در صورت وجود خشونت، کنترل شدید، تهدید یا سوءاستفاده، ممکن است به منبع قابل توجهی از آسیب روانی تبدیل شوند.

برای مثال، فردی که مدت طولانی در یک رابطه همراه با تهدید، تحقیر، خشونت یا کنترل شدید زندگی کرده است، ممکن است بعد از پایان رابطه نیز احساس ناامنی داشته باشد.

برخی پیامدهای احتمالی چنین تجربه هایی عبارت اند از:

• ترس از وارد شدن به رابطه جدید
• دشواری در اعتماد به دیگران
• حساسیت شدید نسبت به رفتار شریک عاطفی
• ترس از رها شدن
• اجتناب از صمیمیت
• احساس ناامنی در روابط
• واکنش شدید به رفتارهایی که فرد را به تجربه قبلی یادآوری می کنند

البته وجود مشکل در یک رابطه یا حتی یک جدایی دردناک به تنهایی به معنای تروما نیست. در تروما در روانشناسی باید به شدت و ماهیت تجربه و همچنین پیامدهای آن توجه کرد.

مشاهده یک حادثه آسیب زا برای فرد دیگر

برای ایجاد واکنش های تروماتیک، همیشه لازم نیست فرد مستقیماً قربانی حادثه باشد. در برخی شرایط، مشاهده یک حادثه شدید یا مواجهه با پیامدهای بسیار جدی آن نیز می تواند برای فرد تأثیر روانی داشته باشد.

برای مثال، فرد ممکن است شاهد تصادف شدید، مرگ یا آسیب جدی یکی از نزدیکان خود باشد.

همچنین افرادی که به طور حرفه ای مرتباً با تجربه های آسیب زای دیگران مواجه هستند، مانند برخی کارکنان اورژانس، درمانگران یا نیروهای امدادی، ممکن است در معرض نوعی فشار روانی ناشی از مواجهه مکرر با رنج دیگران قرار بگیرند.

در اینجا نیز شدت و مدت واکنش و تاثیر آن بر زندگی فرد اهمیت دارد و صرف مشاهده یک حادثه به تنهایی برای تشخیص اختلال کافی نیست.

آیا طلاق، جدایی یا شکست عاطفی همیشه تروما محسوب می شود؟

خیر. طلاق، جدایی یا شکست عاطفی می تواند بسیار دردناک و دشوار باشد، اما هر جدایی را نمی توان از نظر علمی تروما دانست.

برای مثال، ناراحتی، گریه، دلتنگی، خشم و حتی کاهش موقت انگیزه پس از پایان یک رابطه می تواند بخشی از واکنش طبیعی فرد به فقدان یک رابطه مهم باشد.

اما شرایط متفاوت است اگر رابطه همراه با خشونت، تهدید، سوءاستفاده، کنترل شدید یا سایر تجربه های آسیب زا بوده باشد. همچنین ممکن است یک جدایی به دلیل شرایط خاص زندگی فرد، واکنش روانی بسیار شدیدی ایجاد کند که نیاز به ارزیابی متخصص داشته باشد.

بنابراین بهتر است به جای اینکه بگوییم:

«جدایی = تروما»

بگوییم:

«جدایی میتواند تجربه ای بسیار دشوار باشد و در برخی شرایط یا برای برخی افراد، پیامدهای تروماتیک ایجاد کند.»

این تمایز برای درک صحیح تروما در روانشناسی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا استفاده بیش از حد از واژه تروما ممکن است باعث شود هر ناراحتی یا تجربه ناخوشایند به اشتباه یک اختلال روانی تلقی شود.

در نهایت، علت تروما فقط با نگاه کردن به اتفاق مشخص نمی شود. آنچه اهمیت دارد، ترکیبی از نوع و شدت تجربه، احساس فرد در زمان حادثه، سابقه شخصی، حمایت اجتماعی و مهم تر از همه، واکنش ها و پیامدهای روانی پس از آن است.

انواع تروما در روانشناسی چیست؟

تروما در روانشناسی فقط یک نوع تجربه یا یک الگوی مشخص ندارد. تجربه های آسیب زا می توانند از نظر مدت، شدت، تعداد دفعات وقوع و نوع رابطه فرد با عامل آسیب متفاوت باشند. به همین دلیل، متخصصان هنگام بررسی آثار یک تجربه آسیب زا، فقط به این موضوع توجه نمی کنند که «چه اتفاقی افتاده است»، بلکه بررسی می کنند این تجربه چه مدت ادامه داشته، چند بار تکرار شده، در چه سنی اتفاق افتاده و چه تاثیری بر زندگی فرد گذاشته است.

برخی از انواع رایج تروما عبارت اند از:

• تروما حاد
• تروما مزمن
• تروما پیچیده
• تروما دوران کودکی
• تروما بین نسلی
• تروما رابطه ای
• تروما ثانویه یا نیابتی

البته این دسته بندی ها همیشه کاملاً جدا از یکدیگر نیستند. برای مثال، یک فرد می تواند هم زمان تجربه تروما دوران کودکی و تروما پیچیده داشته باشد یا فردی که در یک رابطه خشونت آمیز قرار داشته، با نوعی تروما مزمن مواجه شده باشد.

تروما حاد (Acute Trauma)

تروما حاد معمولاً در نتیجه یک رویداد مشخص و نسبتاً ناگهانی ایجاد می شود. در این حالت، فرد با یک حادثه شدید یا تهدیدکننده مواجه می شود و پس از آن ممکن است واکنش های روانی و جسمانی مختلفی را تجربه کند.

برای مثال:

• تصادف شدید
• حمله یا خشونت ناگهانی
• آتش سوزی
• بلایای طبیعی
• مشاهده یک حادثه بسیار شدید
• آسیب جسمی جدی

ممکن است فرد بعد از حادثه دچار ترس، اضطراب، مشکلات خواب، افکار مزاحم، تحریک پذیری یا اجتناب از موقعیت های مرتبط با حادثه شود.

نکته مهم این است که تروما حاد الزاماً به معنی PTSD نیست. بسیاری از افراد پس از یک حادثه دشوار، برای مدتی واکنش های استرس زا دارند و به تدریج بهبود پیدا می کنند. اگر علائم شدید، پایدار یا مختل کننده عملکرد فرد باشند، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می کند.

تروما مزمن (Chronic Trauma)

تروما مزمن زمانی مطرح می شود که فرد به جای مواجهه با یک حادثه منفرد، برای مدت طولانی یا به شکل مکرر در معرض شرایط آسیب زا قرار داشته باشد.

برای نمونه، فردی که برای مدت طولانی در محیطی همراه با خشونت خانگی، تهدید، سوءاستفاده یا ناامنی زندگی می کند، ممکن است به طور مداوم احساس خطر کند.

در چنین شرایطی، سیستم روانی فرد فرصت کافی برای بازگشت به احساس امنیت پیدا نمی کند و ممکن است پیامدهایی مانند موارد زیر ایجاد شوند:

• اضطراب و نگرانی مداوم
• احساس ناامنی
• گوش به زنگی شدید
• مشکلات خواب
• تحریک پذیری
• دشواری در اعتماد به دیگران
• مشکل در تنظیم هیجانات
• اجتناب از موقعیت های خاص

یکی از تفاوت های مهم تروما حاد و مزمن، تداوم یا تکرار عامل آسیب زا است. در تروما حاد، معمولاً یک رویداد مشخص در مرکز تجربه قرار دارد، اما در تروما مزمن، فرد ممکن است بارها یا برای مدت طولانی با شرایط آسیب زا مواجه شده باشد.

تروما پیچیده (Complex Trauma)

تروما پیچیده به تجربه های آسیب زای مکرر یا متعدد، به خصوص تجربه هایی که برای مدت طولانی اتفاق افتاده اند، اشاره دارد. این نوع تروما معمولاً زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که فرد در شرایط آسیب زا قرار داشته و امکان فرار، دفاع یا دریافت حمایت کافی را نداشته باشد.

برای مثال، کودکی که سال ها در معرض سوء استفاده، غفلت شدید یا خشونت خانوادگی قرار داشته، ممکن است با پیامدهای پیچیده تری روبه رو شود.

تروما پیچیده می تواند حوزه های مختلف زندگی فرد را تحت تاثیر قرار دهد، از جمله:

• تنظیم احساسات
• احساس ارزشمندی
• اعتماد به دیگران
• روابط عاطفی
• تصویر فرد از خودش
• احساس امنیت
• کنترل واکنش های هیجانی
• توانایی ایجاد روابط سالم

به همین دلیل، در تروما در روانشناسی نباید فقط به یک علامت یا یک حادثه نگاه کرد؛ گاهی لازم است تاریخچه زندگی فرد و مجموعه تجربه های او بررسی شود.

تروما دوران کودکی

تروما دوران کودکی به تجربه های آسیب زایی اشاره دارد که فرد در سال های کودکی با آنها مواجه شده است. این تجربه ها ممکن است یک حادثه منفرد باشند یا در طول زمان بارها تکرار شوند.

برخی نمونه ها عبارت اند از:

• سوءاستفاده فیزیکی یا جنسی
• خشونت خانگی
• بی توجهی شدید
• رهاشدگی
• از دست دادن ناگهانی والد یا مراقب اصلی
• زندگی در محیط ناامن
• مشاهده خشونت شدید
• تهدید و ترس مداوم

کودک برای رشد سالم به احساس امنیت و وجود روابط قابل اعتماد نیاز دارد. اگر این احساس امنیت به شکل مداوم مختل شود، ممکن است در سال های بعد بر نحوه برقراری ارتباط، اعتماد، تنظیم هیجان و روابط فرد تاثیر بگذارد.

البته نباید هر اتفاق ناخوشایند دوران کودکی را به عنوان تروما در نظر گرفت. شدت، تکرار، شرایط کودک و پیامدهای تجربه اهمیت دارند.

اگر آثار این تجربه ها در بزرگسالی همچنان ادامه داشته باشند، مراجعه به متخصصی که در حوزه تروما کار می کند می تواند مفید باشد. هنگام انتخاب درمانگر نیز بهتر است به تخصص و تجربه واقعی او در درمان مشکلات مرتبط با تروما توجه شود؛ نه صرفاً عنوان های تبلیغاتی مانند بهترین تراپیست تهران.

تروما بین نسلی

تروما بین نسلی (Intergenerational Trauma) به پیامدهایی اشاره دارد که ممکن است آثار تجربه های بسیار آسیب زا در یک نسل، به شکل های مختلف بر نسل های بعدی نیز اثر بگذارد.

برای مثال، خانواده ای را تصور کنید که یک نسل قبل با جنگ، خشونت گسترده، آوارگی یا فقدان های شدید مواجه بوده است. این تجربه ها ممکن است از طریق الگوهای تربیتی، روابط خانوادگی، شیوه انتقال داستان های خانوادگی و محیط اجتماعی بر نسل های بعدی تأثیر بگذارند.

البته مفهوم تروما بین نسلی به این معنی نیست که یک تجربه آسیب زا حتماً و به صورت مستقیم از والد به فرزند منتقل می شود. انتقال پیامدهای تروما می تواند پیچیده باشد و عوامل خانوادگی، اجتماعی، محیطی و فردی در آن نقش دارند.

بنابراین هنگام بررسی تروما در روانشناسی بهتر است به تاریخچه خانوادگی نیز توجه شود؛ به خصوص زمانی که الگوهای ترس، ناامنی یا رفتارهای آسیب زا در چند نسل دیده می شوند.

تروما رابطه ای

تروما رابطه ای (Relational Trauma) به آسیب های روانی مرتبط با روابط مهم و نزدیک فرد اشاره دارد؛ به خصوص زمانی که رابطه ای که قرار بوده منبع امنیت و حمایت باشد، به منبع ترس، تهدید یا آسیب تبدیل شود.

این نوع تجربه ممکن است در روابط خانوادگی، روابط عاطفی یا سایر روابط نزدیک اتفاق بیفتد.

برای مثال:

• خشونت در رابطه عاطفی
• سوءاستفاده عاطفی مداوم
• کنترل شدید
• تهدید
• تحقیر مکرر
• رهاشدگی یا بی ثباتی شدید
• رابطه ای که فرد در آن دائماً احساس ناامنی داشته است

یکی از ویژگی های مهم تروما رابطه ای این است که آسیب از طرف فردی اتفاق می افتد که ممکن است برای فرد اهمیت عاطفی داشته باشد. همین مسئله می تواند اعتماد کردن و ایجاد روابط جدید را دشوارتر کند.

فرد ممکن است بعداً در روابط خود با مواردی مانند ترس از رها شدن، حساسیت شدید به رفتار شریک عاطفی، دشواری در اعتماد یا اجتناب از صمیمیت مواجه شود.

با این حال، وجود مشکل در یک رابطه به تنهایی برای تشخیص تروما کافی نیست و ارزیابی دقیق شرایط فرد اهمیت دارد.

تروما ثانویه یا نیابتی (Secondary/Vicarious Trauma)

تروما ثانویه یا نیابتی زمانی مطرح می شود که فرد مستقیماً قربانی حادثه نبوده، اما به دلیل مواجهه نزدیک یا مکرر با تجربه های آسیب زای دیگران، خودش تحت تأثیر روانی قرار می گیرد.

این موضوع می تواند برای برخی افرادی که به طور حرفه ای با افراد آسیب دیده کار می کنند اهمیت داشته باشد؛ مانند:

• روانشناسان و درمانگران
• کارکنان اورژانس
• امدادگران
• برخی نیروهای پزشکی
• مددکاران اجتماعی
• افرادی که به طور مداوم با روایت های بسیار آسیب زا مواجه هستند

برای مثال، درمانگری که مرتباً داستان های مربوط به خشونت، سوءاستفاده یا حوادث شدید مراجعان را می شنود، ممکن است در صورت قرار گرفتن طولانی مدت در معرض این محتوا، خودش دچار فشار روانی قابل توجه شود.

تروما ثانویه با همدلی ساده یا ناراحت شدن از شنیدن یک داستان دشوار یکسان نیست. شدت و تداوم واکنش و تأثیر آن بر عملکرد فرد اهمیت دارد.

در محیط های تخصصی، آگاهی از این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا متخصصان سلامت روان نیز مانند سایر افراد می توانند تحت تأثیر مواجهه مداوم با رنج دیگران قرار بگیرند.

تفاوت تروما حاد، مزمن و پیچیده در یک نگاه

برای درک بهتر انواع تروما، می توان سه مفهوم تروما حاد، تروما مزمن و تروما پیچیده را با یکدیگر مقایسه کرد:

یک نکته مهم: این جدول برای درک مفاهیم است و نباید به عنوان ابزار تشخیص استفاده شود. در عمل، مرز بین انواع تروما همیشه کاملاً مشخص نیست و ممکن است یک تجربه هم زمان در چند دسته قرار بگیرد.

در مجموع، انواع تروما در روانشناسی بر اساس ویژگی های تجربه و پیامدهای آن قابل بررسی هستند و شناخت نوع تجربه می تواند به انتخاب رویکرد مناسب برای ارزیابی و درمان کمک کند. برای دریافت ارزیابی تخصصی، بهتر است فرد به متخصص سلامت روان دارای تجربه مرتبط با تروما مراجعه کند؛ برای مثال هنگام جستجوی بهترین روانشناس تهران نیز بهتر است به جای رتبه بندی های تبلیغاتی، به تخصص، سابقه کار، رویکرد درمانی و تجربه متخصص در درمان مشکلات مرتبط با تروما توجه شود.

علائم و نشانه های تروما چیست؟

علائم تروما در روانشناسی می توانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند و همیشه به یک شکل بروز نمی کنند. برخی افراد بیشتر علائم روانی و فکری را تجربه می کنند، در حالی که برای بعضی دیگر واکنش های جسمانی، تغییرات رفتاری یا مشکلات هیجانی برجسته تر هستند. همچنین ممکن است این علائم بلافاصله پس از یک تجربه آسیب زا ظاهر شوند یا مدتی بعد خودشان را نشان دهند.

نکته مهم این است که وجود یک یا دو علامت به تنهایی به معنی داشتن تروما یا اختلالی مانند PTSD نیست. متخصص سلامت روان معمولاً نوع تجربه، شدت علائم، مدت زمان ادامه آنها و میزان تأثیرشان بر زندگی روزمره را در کنار یکدیگر بررسی می کند.

به طور کلی، نشانه های مرتبط با تروما را می توان در چهار گروه اصلی بررسی کرد:

• علائم روانی و شناختی
• علائم هیجانی
• علائم جسمانی
• علائم رفتاری

شناخت این نشانه ها می تواند به فرد کمک کند متوجه شود آیا واکنش هایش پس از یک تجربه دشوار، ارزش بررسی تخصصی دارند یا خیر.

علائم روانی تروما

یکی از مهم ترین بخش های علائم تروما مربوط به افکار، ادراک و احساس فرد نسبت به خودش و محیط اطراف است. بعد از یک تجربه شدید، ذهن ممکن است همچنان در تلاش باشد اتفاق رخ داده را پردازش کند و همین موضوع در برخی افراد باعث ایجاد افکار و احساسات آزاردهنده شود.

برخی از علائم روانی رایج عبارت اند از:

• اضطراب: فرد ممکن است بدون وجود خطر فوری، احساس نگرانی یا ترس شدیدی داشته باشد.
• ترس: بعضی موقعیت ها، مکان ها، افراد یا صداها ممکن است احساس ترس مرتبط با تجربه قبلی ایجاد کنند.
• احساس درماندگی: فرد ممکن است احساس کند کنترلی بر شرایط زندگی خود ندارد یا قادر به محافظت از خودش نیست.
• احساس گناه: ممکن است فرد خود را به خاطر اتفاقی که رخ داده سرزنش کند، حتی زمانی که مسئولیتی در وقوع آن نداشته است.
• شرم: برخی تجربه های آسیب زا می توانند احساس شرمندگی یا بی ارزشی ایجاد کنند.
• افکار مزاحم: خاطرات، تصاویر یا افکاری ناخواسته درباره حادثه ممکن است بارها به ذهن برگردند.
• بی اعتمادی: فرد ممکن است پس از تجربه آسیب زا در اعتماد کردن به دیگران یا احساس امنیت در روابط دچار مشکل شود.

یکی از نکات مهم در تروما در روانشناسی این است که ذهن فرد ممکن است حتی بعد از پایان خطر واقعی، همچنان نسبت به نشانه های مرتبط با آن حساس باقی بماند.

علائم هیجانی تروما

تجربه آسیب زا می تواند نحوه تنظیم و بیان هیجانات را نیز تغییر دهد. برخی افراد بعد از حادثه احساسات بسیار شدیدی را تجربه می کنند و برخی دیگر برعکس، نوعی بی حسی یا فاصله عاطفی پیدا می کنند.

مهم ترین علائم هیجانی احتمالی عبارت اند از:

• تحریک پذیری: فرد ممکن است نسبت به مسائل کوچک سریع تر از گذشته عصبانی یا کلافه شود.
• خشم: احساس خشم نسبت به عامل حادثه، دیگران، خود یا حتی شرایط زندگی ممکن است ایجاد شود.
• بی حسی عاطفی: فرد ممکن است احساس کند دیگر نمی تواند مانند گذشته هیجان، شادی، علاقه یا صمیمیت را تجربه کند.
• نوسانات خلقی: تغییر سریع بین احساساتی مانند غم، خشم، اضطراب و آرامش ممکن است اتفاق بیفتد.
• احساس ناامنی: حتی در محیطی امن، فرد ممکن است همچنان احساس کند اتفاق بدی در حال رخ دادن است.

گاهی فرد تصور می کند «بیش از حد حساس» یا «عصبی» شده است، در حالی که این تغییرات ممکن است بخشی از واکنش روانی او به یک تجربه بسیار دشوار باشند.

البته این علائم اختصاصی تروما نیستند و در مشکلات روانشناختی مختلف نیز ممکن است دیده شوند؛ بنابراین نباید صرفاً بر اساس آنها خود تشخیصی انجام داد.

علائم جسمانی تروما

تروما در روانشناسی فقط روی افکار و احساسات تاثیر نمی گذارد. تجربه های شدید می توانند سیستم عصبی و واکنش بدن به استرس را نیز تحت تاثیر قرار دهند. به همین دلیل، بعضی افراد پس از یک تجربه آسیب زا علائم جسمانی قابل توجهی را تجربه می کنند.

این علائم می توانند شامل موارد زیر باشند:

• تپش قلب: به خصوص هنگام مواجهه با موقعیت یا محرکی که فرد را به یاد حادثه می اندازد.
• تعریق: بدن ممکن است هنگام احساس خطر یا اضطراب وارد حالت آماده باش شود.
• تنش عضلانی: انقباض مداوم عضلات، به خصوص در گردن، شانه ها یا فک.
• مشکلات خواب: دشواری در خوابیدن، بیدار شدن های مکرر یا کابوس.
• خستگی: اضطراب و برانگیختگی مداوم می تواند انرژی ذهنی و جسمی فرد را کاهش دهد.
• واکنش شدید به محرک ها: صداهای ناگهانی، لمس، بو، تصاویر یا موقعیت های خاص ممکن است واکنش شدیدی ایجاد کنند.

این واکنش ها به این دلیل اهمیت دارند که بدن و مغز در پاسخ به تهدید با یکدیگر ارتباط نزدیکی دارند. برای مثال، اگر مغز یک صدا را به عنوان نشانه خطر تفسیر کند، بدن می تواند پیش از آنکه فرد آگاهانه درباره آن فکر کند، وارد حالت آماده باش شود.

علائم رفتاری تروما

گاهی آثار تروما در روانشناسی بیشتر از آنکه در احساسات فرد دیده شوند، در رفتارهای روزمره او مشخص می شوند.

مهم ترین تغییرات رفتاری احتمالی عبارت اند از:

• اجتناب: دوری کردن از مکان ها، افراد، گفتگوها، فعالیت ها یا موقعیت هایی که یادآور تجربه آسیب زا هستند.
• انزوا: کاهش ارتباط با خانواده، دوستان یا سایر افراد و ترجیح دادن تنهایی.
• رفتارهای پرخطر: در برخی افراد ممکن است رفتارهای تکانشی یا پرخطر برای فرار از احساسات ناخوشایند شکل بگیرد.
• تغییر عادات روزمره: تغییر در خواب، فعالیت اجتماعی، کار، تحصیل، تفریح یا مراقبت از خود.

برای مثال، فردی که در یک حادثه رانندگی آسیب دیده ممکن است دیگر حاضر نباشد رانندگی کند یا حتی سوار خودرو شود. این اجتناب ممکن است در کوتاه مدت اضطراب او را کاهش دهد، اما اگر شدید و پایدار باشد، می تواند زندگی روزمره را محدود کند.

بنابراین اجتناب یکی از نشانه هایی است که هنگام بررسی واکنش های مرتبط با تروما باید جدی گرفته شود

فلش بک چیست و چه ارتباطی با تروما دارد؟

فلش بک (Flashback) تجربه ای است که در آن فرد احساس می کند بخشی از یک اتفاق گذشته دوباره در حال رخ دادن است. این تجربه می تواند به شکل تصویر، صدا، احساس بدنی یا مجموعه ای از این موارد ظاهر شود.

برای مثال، فردی که حادثه شدیدی را تجربه کرده ممکن است با شنیدن یک صدای خاص، ناگهان تصاویر یا احساسات مرتبط با حادثه را به شدت تجربه کند.

فلش بک با یادآوری معمولی تفاوت دارد. در یادآوری معمولی، فرد می داند که اتفاق مربوط به گذشته است؛ اما در فلش بک ممکن است تجربه آنقدر زنده و شدید باشد که برای لحظاتی احساس کند دوباره در همان موقعیت قرار گرفته است.

محرک های احتمالی فلش بک می توانند شامل موارد زیر باشند:

• صدا
• بو
• مکان خاص
• یک فرد
• تصویر
• لمس
• تاریخ یا مناسبت خاص
• موقعیتی شبیه به حادثه

فلش بک می تواند یکی از نشانه های مهم مشکلات مرتبط با تروما باشد، اما وجود یک خاطره شدید به تنهایی برای تشخیص PTSD کافی نیست.

چرا فرد بعد از تروما ممکن است از بعضی مکان ها یا افراد دوری کند؟

یکی از واکنش های قابل مشاهده در تروما در روانشناسی، رفتار اجتنابی است. مغز انسان به طور طبیعی تلاش می کند از موقعیت هایی که آنها را خطرناک می داند دور بماند.

بعد از یک تجربه آسیب زا، ممکن است برخی مکان ها، افراد یا موقعیت ها با خاطره حادثه پیوند بخورند. در نتیجه، فرد حتی زمانی که دیگر خطری واقعی وجود ندارد، ممکن است با مواجهه با آن محرک دچار اضطراب شود.

مثلاً:

حادثه رانندگی → خیابان محل حادثه → یادآوری خطر → افزایش اضطراب → اجتناب از خیابان

اجتناب ممکن است در ابتدا باعث شود فرد احساس آرامش کند، اما اگر گسترده شود می تواند دامنه زندگی او را محدود کند.

برای مثال، فرد ممکن است:

• از رانندگی اجتناب کند.
• به محل خاصی نرود.
• از ملاقات با فردی که حادثه را یادآوری می کند خودداری کند.
• درباره اتفاق صحبت نکند.
• از دیدن اخبار یا تصاویر مرتبط با حادثه دوری کند.

البته اجتناب از یک موقعیت خاص همیشه نشانه اختلال نیست. اهمیت آن زمانی بیشتر می شود که شدید، طولانی مدت یا مختل کننده زندگی فرد باشد.

آیا مشکلات خواب می تواند از نشانه های واکنش به تروما باشد؟

بله، مشکلات خواب می توانند در برخی افراد پس از تجربه های آسیب زا ایجاد شوند. ذهن و بدن بعد از یک تجربه شدید ممکن است برای مدتی در حالت برانگیختگی بیشتری قرار داشته باشند و همین مسئله می تواند خواب را تحت تاثیر قرار دهد.

برخی مشکلات احتمالی عبارت اند از:

• سخت به خواب رفتن
• بیدار شدن های مکرر
• خواب سبک و ناآرام
• کابوس های مرتبط با حادثه
• بیدار شدن ناگهانی با احساس ترس
• خستگی در طول روز

کابوس ها نیز می توانند باعث شوند فرد از خوابیدن بترسد یا پیش از خواب دچار اضطراب شود. در نتیجه، یک چرخه شکل می گیرد:

تجربه آسیب زا → اضطراب و برانگیختگی → اختلال خواب → خستگی و تحریک پذیری → افزایش فشار روانی

با این حال، مشکلات خواب به تنهایی به معنی وجود تروما یا PTSD نیستند و دلایل بسیار متنوعی می توانند داشته باشند.

در مجموع، علائم تروما ممکن است ذهن، احساسات، بدن و رفتار فرد را همزمان تحت تاثیر قرار دهند. اگر این علائم شدید هستند، برای مدت قابل توجهی ادامه دارند یا باعث اختلال در روابط، کار، تحصیل و زندگی روزمره شده اند، ارزیابی توسط روانشناس یا روانپزشک می تواند به مشخص شدن علت و انتخاب مسیر درمان مناسب کمک کند.

سوالات متداول درباره تروما در روانشناسی