10 مورد از انواع روان درمانی 

انتخاب روان درمانی مناسب همیشه به سادگی پیدا کردن یک نام آشنا مثل CBT یا روانکاوی نیست. هر رویکرد درمانی با هدف، تکنیک، مدت زمان و تمرکز متفاوتی طراحی شده و ممکن است روشی که برای یک فرد مفید است، برای فرد دیگری انتخاب اول نباشد. به همین دلیل آشنایی با انواع روان درمانی می تواند قبل از شروع جلسات، دید روشن تری درباره مسیر درمان ایجاد کند. در این مقاله ۱۰ مورد از مهم ترین و شناخته شده ترین انواع روان درمانی را بررسی می کنیم، توضیح می دهیم هر روش چگونه کار می کند، بیشتر برای چه مشکلاتی استفاده می شود و چه مزایا یا محدودیت هایی دارد. در پایان نیز تفاوت روش ها و معیارهای انتخاب رویکرد مناسب را بررسی می کنیم تا بتوانید با آگاهی بیشتری درباره شروع روان درمانی تصمیم بگیرید. 

روان درمانی چیست و چه تفاوتی با مشاوره دارد؟

روان درمانی یکی از روش های تخصصی برای کمک به افراد در شناخت و تغییر الگوهای فکری، هیجانی و رفتاری است. برخلاف تصور رایج، مراجعه به روان درمانگر فقط زمانی مطرح نیست که فرد با یک اختلال روانی مشخص مواجه باشد؛ مشکلاتی مانند اضطراب، استرس طولانی مدت، تعارض های رابطه ای، سوگ، کاهش اعتمادبه نفس یا دشواری در تصمیم گیری نیز می توانند موضوع روان درمانی باشند. روان درمانی می تواند به صورت فردی، زوجی، خانوادگی یا گروهی انجام شود و بسته به نیاز فرد، از رویکردهای مختلفی استفاده کند.

شناخت تفاوت روان درمانی با مشاوره و سایر خدمات سلامت روان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا انتخاب متخصص مناسب باید بر اساس نوع مشکل، هدف فرد و تخصص درمانگر انجام شود. در ادامه، این تفاوت ها و زمان مناسب مراجعه به روان درمانگر را دقیق تر بررسی می کنیم.

روان درمانی چیست؟

روان درمانی فرایندی تخصصی است که در آن یک متخصص آموزش دیده با استفاده از روش ها و اصول روان شناختی به فرد کمک می کند افکار، احساسات و رفتارهای مشکل ساز خود را بهتر بشناسد و در صورت نیاز تغییر دهد. هدف می تواند کاهش علائم، بهبود عملکرد روزمره، افزایش مهارت های مقابله ای و ارتقای کیفیت زندگی باشد.

در انواع روان درمانی، روش کار بسته به رویکرد درمانی متفاوت است. برای مثال، در درمان شناختی رفتاری تمرکز زیادی بر شناسایی و اصلاح افکار و رفتارهای ناکارآمد وجود دارد، درحالی که برخی رویکردهای دیگر بیشتر روی هیجان ها، روابط، تجربیات گذشته یا الگوهای عمیق تر فرد تمرکز می کنند.

به همین دلیل، روان درمانی یک روش واحد نیست و رویکردهای متعددی مانند CBT، DBT، ACT، روان درمانی روان پویشی، طرحواره درمانی و سایر روش ها را دربرمی گیرد.

روان درمانی چگونه به بهبود مشکلات روانی کمک می کند؟

روان درمانی با ایجاد یک رابطه حرفه ای و امن میان درمانگر و مراجع، فرصتی برای بررسی افکار، احساسات و رفتارهایی فراهم می کند که ممکن است در زندگی روزمره باعث مشکل شده باشند. درمانگر بر اساس شرایط فرد می تواند از تکنیک هایی برای شناخت الگوهای فکری، مدیریت هیجان، حل مسئله، بهبود ارتباطات یا تغییر رفتارهای ناکارآمد استفاده کند.

یکی از نکات مهم در انواع روان درمانی این است که روش درمان برای همه افراد یکسان نیست. نوع مشکل، شدت علائم، اهداف درمان، ویژگی های فرد و تخصص درمانگر می توانند در انتخاب رویکرد موثر باشند. حتی ممکن است درمانگر با توجه به نیاز مراجع، از ترکیبی از تکنیک های چند رویکرد استفاده کند.

برای نمونه، روان درمانی می تواند به فرد کمک کند:

• افکار منفی و الگوهای فکری ناکارآمد را بهتر شناسایی کند.
• مهارت های مقابله با استرس و هیجان های دشوار را یاد بگیرد.
• الگوهای رفتاری تکرار شونده را اصلاح کند.
• مهارت های ارتباطی خود را بهبود دهد.
• با مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی یا مشکلات رابطه ای بهتر مقابله کند.
• عملکرد خود را در زندگی شخصی، تحصیلی یا شغلی ارتقا دهد.

 تفاوت روان درمانی، مشاوره و روانپزشکی چیست؟

اگرچه این خدمات همگی در حوزه سلامت روان قرار می گیرند، اما هدف، آموزش و نوع خدمات متخصصان می تواند متفاوت باشد. مشاوره معمولاً بر کمک به فرد برای مدیریت مسائل شخصی، عاطفی، خانوادگی، شغلی یا تصمیم گیری تمرکز دارد، در حالی که روان درمانی می تواند برای بررسی و درمان مشکلات و الگوهای روانشناختی عمیق تر نیز به کار رود.

روانپزشک نیز پزشک متخصصی است که در حوزه اختلالات روانی فعالیت می کند و بسته به شرایط بیمار می تواند درمان دارویی و سایر مداخلات پزشکی را ارائه دهد. در مقابل، روان درمانی عمدتاً بر مداخلات روانشناختی و گفتگو محور استوار است. البته یک فرد ممکن است هم زمان به روان درمانی و درمان دارویی نیاز داشته باشد و این دو روش می توانند در یک برنامه درمانی کنار یکدیگر قرار بگیرند.

برای آشنایی دقیق تر با نقش این متخصصان، می توانید مطاب تفاوت روانپزشک با روانشناس و تراپیست چیست؟ را نیز مطالعه کنید.

نکته مهم: عنوان «تراپیست» لزوماً به یک رشته دانشگاهی مستقل اشاره نمی کند؛ بلکه معمولاً به متخصصی گفته می شود که آموزش و صلاحیت لازم برای ارائه نوع مشخصی از درمان را دارد. بنابراین هنگام انتخاب درمانگر، بررسی تحصیلات، مجوز، تجربه و حوزه تخصصی او اهمیت بیشتری از عنوان مورد استفاده دارد.

 آیا روان درمانی فقط برای افراد مبتلا به اختلالات روانی است؟

خیر. یکی از برداشت های اشتباه این است که روان درمانی فقط برای افرادی است که یک اختلال روانی تشخیص داده شده دارند. در واقع، افراد ممکن است برای مشکلات مختلف زندگی و سلامت روان، حتی بدون داشتن یک تشخیص رسمی، از روان درمانی کمک بگیرند.

برای مثال، استرس شدید یا طولانی مدت، مشکلات خانوادگی و عاطفی، سوگ، مشکلات ارتباطی، کاهش انگیزه، نگرانی های مداوم یا دشواری در کنار آمدن با یک تغییر مهم زندگی می توانند دلایلی برای مراجعه به متخصص سلامت روان باشند.

بنابراین، هدف از انواع روان درمانی فقط درمان اختلالات نیست؛ بلکه می تواند شامل کاهش فشار روانی، افزایش مهارت های مقابله ای، بهبود روابط و کمک به فرد برای عملکرد بهتر در زندگی نیز باشد. البته انتخاب روش مناسب باید بر اساس ارزیابی حرفه ای و نیازهای فرد انجام شود.

چه زمانی مراجعه به روان درمانگر منطقی است؟

زمانی مراجعه به روان درمانگر منطقی است که یک مشکل روانی یا عاطفی به طور مداوم ادامه داشته باشد، شدت پیدا کند یا عملکرد روزمره فرد را تحت تاثیر قرار دهد. برای مثال، اگر اضطراب، غمگینی، تحریک پذیری، مشکلات خواب، کاهش علاقه به فعالیت های معمول یا دشواری در تمرکز باعث اختلال در زندگی شخصی، شغلی یا تحصیلی شده باشد، دریافت کمک حرفه ای می تواند منطقی باشد.

همچنین لازم نیست فرد تا رسیدن مشکل به مرحله شدید صبر کند. مراجعه زودتر می تواند فرصتی برای شناسایی مسئله و یادگیری مهارت های مناسب برای مدیریت آن فراهم کند. انتخاب یکی از انواع روان درمانی نیز بهتر است پس از بررسی شرایط فرد، اهداف درمان و نظر متخصص انجام شود، نه صرفاً بر اساس محبوبیت یک روش در اینترنت.

اگر علائم شدید هستند، مدت زیادی ادامه داشته اند یا باعث اختلال قابل توجه در عملکرد فرد شده اند، ارزیابی توسط یک متخصص سلامت روان اهمیت بیشتری پیدا می کند. در شرایطی مانند افکار خودکشی یا آسیب زدن به خود نیز موضوع نیازمند کمک فوری و تخصصی است.

به طور خلاصه، روان درمانی یک روش واحد نیست؛ بلکه مجموعه ای از رویکردهای تخصصی است که با توجه به مشکل و نیاز فرد می توانند برای بهبود افکار، احساسات، رفتار و عملکرد روزمره مورد استفاده قرار گیرند. به همین دلیل، شناخت انواع روان درمانی پیش از انتخاب روش می تواند به تصمیم گیری آگاهانه تر کمک کند.

انواع روان درمانی بر چه اساسی دسته بندی می شوند؟

وقتی درباره انواع روان درمانی صحبت می کنیم، نباید تصور کنیم همه روش ها در یک فهرست ثابت و قطعی قرار می گیرند. روان درمانی مجموعه ای گسترده از رویکردها، نظریه ها و تکنیک های درمانی است که هرکدام از زاویه متفاوتی به مشکلات روانشناختی نگاه می کنند. انجمن روان شناسی آمریکا (APA) نیز رویکردهای روان درمانی را در دسته های گسترده ای مانند روان پویشی، شناختی و رفتاری، انسان گرایانه و رویکردهای تلفیقی معرفی می کند.

در واقع، تفاوت اصلی روش های مختلف در این است که مشکل روانی را چگونه توضیح می دهند، هدف درمان چیست و درمانگر از چه تکنیک هایی برای ایجاد تغییر استفاده می کند. علاوه بر رویکرد درمانی، روان درمانی را می توان بر اساس شیوه ارائه نیز به درمان فردی، زوجی، خانوادگی یا گروهی تقسیم کرد. بنابراین دو روش ممکن است از نظر نظری به یک خانواده تعلق داشته باشند، اما از نظر نحوه اجرا با یکدیگر تفاوت داشته باشند.

رویکردهای روان پویشی و زیستی

رویکرد روان پویشی بیشتر بر نقش تجربیات گذشته، تعارض های روانی، هیجان ها، روابط و فرایندهای ناهشیار در شکل گیری مشکلات فعلی تمرکز دارد. در این رویکرد تلاش می شود فرد ارتباط میان تجربیات گذشته و الگوهای فکری، هیجانی و رفتاری فعلی خود را بهتر درک کند. روان درمانی روان پویشی خود شامل مدل ها و شیوه های متفاوتی است و می تواند کوتاه مدت یا بلندمدت باشد.

در این دسته می توان به روانکاوی و روان درمانی روان پویشی اشاره کرد. البته «روان پویشی» و «روانکاوی» دقیقاً مترادف یکدیگر نیستند و از نظر شدت، تعداد جلسات و شیوه درمان می توانند تفاوت داشته باشند.

نکته مهم این است که عبارت «رویکردهای زیستی» را نباید با روان درمانی یکی دانست. درمان های زیستی مانند دارو درمانی در حوزه پزشکی و روانپزشکی قرار می گیرند و اساساً با روان درمانی گفتگو محور تفاوت دارند. بنابراین اگر هدف مقاله معرفی انواع روان درمانی است، بهتر است این دو مفهوم در متن از یکدیگر تفکیک شوند.

ویژگی های مهم رویکردهای روان پویشی:

• توجه به تجربیات و روابط گذشته
• بررسی الگوهای تکرارشونده در روابط
• توجه به هیجان ها و تعارض های درونی
• بررسی ارتباط میان گذشته و مشکلات فعلی
• افزایش خودآگاهی و بینش نسبت به الگوهای رفتاری

رویکردهای شناختی و رفتاری

رویکردهای شناختی و رفتاری یکی از مهم ترین گروه ها در انواع روان درمانی هستند. این رویکردها بر ارتباط میان افکار، احساسات و رفتار تمرکز می کنند و تلاش دارند الگوهایی را که باعث حفظ یا تشدید مشکل می شوند شناسایی و اصلاح کنند. APA نیز درمان شناختی و رفتاری را از دسته های اصلی رویکردهای روان درمانی معرفی می کند.

در درمان های شناختی، تمرکز اصلی می تواند روی شناسایی و اصلاح افکار و باورهای ناکارآمد باشد؛ در درمان های رفتاری نیز تغییر رفتار و یادگیری الگوهای رفتاری سازگارانه اهمیت بیشتری پیدا می کند. درمان شناختی رفتاری یا CBT این دو مسیر را با یکدیگر ترکیب می کند.

برخی از روش های شناخته شده این خانواده عبارت اند از:

• درمان شناختی رفتاری (CBT)
• رفتاردرمانی
• درمان شناختی
• رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)
• برخی شکل های طرحواره درمانی
• درمان شناختی مبتنی بر ذهن آگاهی (MBCT)

این دسته از روش ها معمولاً ساختار مشخص تری دارند و در بسیاری از اختلالات و مشکلات روان شناختی مورد استفاده قرار گرفته اند. برای نمونه، راهنماهای درمانی مختلف CBT را برای برخی مشکلات مانند افسردگی، اضطراب و وسواس در میان روش های توصیه شده قرار داده اند.

رویکردهای انسان گرایانه و وجودی

در رویکردهای انسان گرایانه و وجودی، تمرکز درمان فقط روی کاهش یک علامت یا تغییر یک رفتار نیست؛ بلکه تجربه فرد، ارزش ها، انتخاب ها، معنا، رشد شخصی و شناخت بهتر خود نیز اهمیت پیدا می کند.

درمان های انسان گرایانه بر ظرفیت فرد برای رشد، خودآگاهی و ایجاد تغییر تأکید دارند. یکی از شناخته شده ترین نمونه های این خانواده، درمان مراجع محور یا فرد محور است که با کارهای کارل راجرز ارتباط دارد.

درمان وجودی نیز بیشتر به موضوعاتی مانند معنا، آزادی انتخاب، مسئولیت فردی، هویت و نحوه مواجهه انسان با مسائل بنیادین زندگی می پردازد.

از ویژگی های این رویکردها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• توجه به تجربه شخصی مراجع
• تأکید بر خودآگاهی
• توجه به ارزش ها و اهداف فرد
• اهمیت رابطه درمانگر و مراجع
• تمرکز بر رشد و تغییر شخصی
• بررسی معنا و جهت زندگی

بنابراین در میان انواع روان درمانی، این رویکردها می توانند برای افرادی جذاب باشند که علاوه بر کاهش علائم، به دنبال شناخت عمیق تر خود و بررسی اهداف و ارزش های زندگی هستند.

درمان های مبتنی بر پذیرش و ذهن آگاهی

درمان های مبتنی بر پذیرش و ذهن آگاهی روی نحوه مواجهه فرد با افکار، احساسات و تجربه های ناخوشایند تمرکز می کنند. در این رویکردها همیشه هدف این نیست که فرد هر فکر منفی یا احساس ناخوشایندی را حذف کند؛ بلکه ممکن است هدف، ایجاد رابطه ای سالم تر و انعطاف پذیرتر با این تجربه ها باشد.

یکی از شناخته شده ترین نمونه ها درمان پذیرش و تعهد (ACT) است. همچنین روش هایی مانند درمان شناختی مبتنی بر ذهن آگاهی (MBCT) از ترکیب عناصر شناختی و تمرین های ذهن آگاهی استفاده می کنند. APA نیز MBCT را به عنوان روشی معرفی می کند که راهبردهای درمان شناختی را با ذهن آگاهی ترکیب می کند.

در این دسته از انواع روان درمانی ممکن است روی موضوعاتی مانند موارد زیر کار شود:

• افزایش آگاهی از افکار و احساسات
• پذیرش تجربه های ناخوشایند بدون واکنش های تکانشی
• کاهش درگیری ذهنی با افکار
• تمرکز بیشتر بر زمان حال
• شناسایی ارزش های شخصی
• حرکت در جهت اهداف معنادار زندگی
• افزایش انعطاف پذیری روان شناختی

نکته مهم این است که «پذیرش» به معنای تسلیم شدن در برابر مشکل نیست؛ بلکه به معنای توانایی مواجهه آگاهانه تر با تجربه های درونی و انتخاب رفتار بر اساس اهداف و ارزش هاست.

درمان های فردی، زوجی، خانوادگی و گروهی

یک روش دیگر برای دسته بندی انواع روان درمانی، توجه به نحوه ارائه درمان و تعداد افرادی است که در فرایند درمان حضور دارند. در این تقسیم بندی، روان درمانی می تواند فردی، زوجی، خانوادگی یا گروهی باشد. APA نیز روان درمانی را قابل ارائه برای افراد، زوج ها، خانواده ها و گروه ها می داند.

روان درمانی فردی

درمانگر و مراجع در جلسات فردی روی مشکلات، اهداف و نیازهای همان فرد کار می کنند. این شیوه برای بسیاری از رویکردهای روان درمانی قابل استفاده است.

زوج درمانی

در زوج درمانی، تمرکز اصلی روی رابطه میان دو نفر، الگوهای ارتباطی، تعارض ها، نیازهای عاطفی و نحوه تعامل زوجین قرار می گیرد.

خانواده درمانی

در خانواده درمانی، مشکل فقط از زاویه یک فرد بررسی نمی شود و روابط و الگوهای تعامل میان اعضای خانواده نیز مورد توجه قرار می گیرد.

روان درمانی گروهی

در درمان گروهی، چند مراجع در کنار یک درمانگر یا تیم درمانی در فرایند درمان شرکت می کنند. بسته به نوع گروه، اعضا ممکن است مشکلات مشابه یا اهداف مشترکی داشته باشند. برای مثال، گروه درمانی شناختی رفتاری می تواند از تکنیک هایی مانند بازسازی شناختی، آموزش مهارت های ارتباطی و تمرین های رفتاری استفاده کند.

در نتیجه، این دسته بندی با دسته بندی های قبلی کمی متفاوت است؛ چون مثلاً CBT یک رویکرد درمانی است، اما درمان فردی یا گروهی شیوه ارائه آن رویکرد محسوب می شود. بنابراین ممکن است یک رویکرد مانند CBT به شکل فردی یا گروهی اجرا شود.

در مجموع، انواع روان درمانی را می توان از دو زاویه مهم بررسی کرد: نخست، رویکرد نظری و تکنیک های درمانی؛ مانند روان پویشی، شناختی رفتاری، انسان گرایانه و پذیرش محور؛ و دوم، شیوه ارائه درمان؛ مانند فردی، زوجی، خانوادگی و گروهی. این تفکیک کمک می کند هنگام مقایسه روش های مختلف، آنها را با معیار یکسان مقایسه نکنیم.

همچنین هیچ رویکردی را نمی توان بدون توجه به شرایط فرد، نوع مشکل، اهداف درمان و تخصص درمانگر به عنوان «بهترین روش برای همه» معرفی کرد. انتخاب میان انواع روان درمانی بهتر است بر اساس ارزیابی حرفه ای و نیازهای واقعی مراجع انجام شود.

10 مورد از انواع روان درمانی که باید بشناسید

روان درمانی یک روش واحد نیست؛ بلکه مجموعه ای از رویکردها و تکنیک های تخصصی است که با هدف کمک به تغییر افکار، هیجان ها، رفتارها و الگوهای ارتباطی به کار می روند. انجمن روان شناسی آمریکا، رویکردهای روان درمانی را در خانواده هایی مانند روان پویشی، شناختی و رفتاری، انسان گرایانه و تلفیقی دسته بندی می کند. همچنین روان درمانی می تواند به صورت فردی، زوجی، خانوادگی یا گروهی انجام شود.

بنابراین وقتی درباره انواع روان درمانی صحبت می کنیم، منظور مجموعه ای از روش هاست که هرکدام نگاه متفاوتی به منشأ مشکلات روان شناختی و مسیر ایجاد تغییر دارند. در ادامه، ۱۰ مورد از شناخته شده ترین رویکردها را بررسی می کنیم و برای هرکدام توضیح می دهیم که چگونه عمل می کند، بیشتر در چه شرایطی مورد استفاده قرار می گیرد و چه تفاوتی با سایر روش های روان درمانی دارد.

1. روان درمانی شناختی رفتاری (CBT)

درمان شناختی رفتاری یا CBT یکی از شناخته شده ترین رویکردهای روان درمانی است که بر ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارها تمرکز دارد. در این روش، درمانگر به فرد کمک می کند الگوهای فکری و رفتاری ناکارآمدی را که ممکن است باعث ایجاد یا تداوم مشکل شوند شناسایی کند و به تدریج آنها را تغییر دهد.

برای مثال، فردی که دائماً با خود فکر می کند «من از عهده هیچ کاری برنمی آیم» ممکن است به دلیل همین باور از موقعیت های مختلف اجتناب کند و در نتیجه احساس اضطراب یا ناتوانی بیشتری داشته باشد. در CBT، این چرخه بررسی می شود و فرد یاد می گیرد افکار و رفتارهای خود را دقیق تر ارزیابی کند.

از تکنیک های رایج CBT می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• شناسایی افکار ناکارآمد
• بازسازی شناختی
• اصلاح باورهای غیر واقع بینانه
• فعال سازی رفتاری
• مواجهه و کاهش اجتناب در شرایط مناسب
• آموزش مهارت های حل مسئله
• تمرین مهارت های مقابله ای

CBT به دلیل ساختار نسبتاً مشخص و پشتوانه پژوهشی گسترده، یکی از مهم ترین روش ها در میان انواع روان درمانی محسوب می شود.

 CBT برای چه مشکلاتی کاربرد دارد؟

برای طیف گسترده ای از مشکلات روانشناختی مورد استفاده قرار گرفته است و شواهد پژوهشی قابل توجهی درباره کاربرد آن وجود دارد. از جمله حوزه هایی که CBT در آنها استفاده می شود می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• افسردگی
• اختلالات اضطرابی
• برخی انواع وسواس
• برخی مشکلات مرتبط با مصرف مواد
• مشکلات خوردن
• برخی مشکلات ارتباطی و زناشویی
• برخی مشکلات روان شناختی مزمن

البته مناسب بودن CBT برای یک فرد خاص باید بر اساس ارزیابی متخصص و شرایط همان فرد تعیین شود؛ بنابراین نمی توان آن را به عنوان بهترین روش برای همه افراد معرفی کرد.

مزایا و محدودیت های CBT چیست؟

از مهم ترین مزایای CBT می توان به ساختار مشخص، تمرکز بر اهداف قابل اندازه گیری و آموزش مهارت هایی اشاره کرد که فرد می تواند خارج از جلسه نیز از آنها استفاده کند.

مزایای احتمالی CBT:

• ساختار نسبتاً منظم جلسات
• تمرکز بر مشکلات و اهداف مشخص
• آموزش مهارت های قابل استفاده در زندگی روزمره
• وجود شواهد پژوهشی گسترده برای بسیاری از مشکلات
• امکان استفاده در قالب فردی و برخی قالب های گروهی

با این حال، CBT برای همه افراد یا همه مشکلات یکسان عمل نمی کند. میزان اثربخشی می تواند به نوع مشکل، شدت آن، ویژگی های فرد، کیفیت رابطه درمانی و تخصص درمانگر وابسته باشد.

CBT معمولاً کوتاه مدت است یا بلندمدت؟

CBT در بسیاری از موارد به شکل کوتاه مدت یا میان مدت و ساختاریافته ارائه می شود، اما تعداد جلسات یک عدد ثابت برای همه افراد نیست. نوع مشکل، شدت علائم، اهداف درمان و پاسخ فرد به درمان می تواند مدت روان درمانی را تغییر دهد.

بنابراین بهتر است به جای اینکه CBT را همیشه «کوتاه مدت» بدانیم، آن را رویکردی نسبتاً ساختاریافته بدانیم که در بسیاری از پروتکل ها برای یک دوره مشخص طراحی می شود.

2. رفتار درمانی دیالکتیکی (DBT)

رفتاردرمانی دیالکتیکی یا DBT یکی از رویکردهای مهم در خانواده درمان های شناختی و رفتاری است که توسط مارشا لینهان توسعه یافت. این روش عناصر رفتار درمانی، CBT و ذهن آگاهی را با یکدیگر ترکیب می کند و بر ایجاد تعادل میان پذیرش شرایط فعلی و ایجاد تغییر تأکید دارد.

یکی از ویژگی های مهم DBT توجه ویژه به تنظیم هیجان، تحمل پریشانی، مهارت های بین فردی و ذهن آگاهی است.

DBT بیشتر برای چه مشکلاتی استفاده می شود؟

DBT در ابتدا برای افرادی با مشکلات شدید تنظیم هیجان و به ویژه اختلال شخصیت مرزی توسعه یافت، اما کاربردهای آن در طول زمان گسترده تر شده است.

این رویکرد ممکن است در شرایطی که فرد با موارد زیر درگیر است مورد استفاده قرار گیرد:

• دشواری شدید در تنظیم هیجان
• رفتارهای تکانشی
• مشکلات بین فردی پیچیده
• رفتارهای خودآسیب رسان
• برخی مشکلات مرتبط با اختلال شخصیت مرزی
• برخی مشکلات پیچیده مرتبط با مصرف مواد

انتخاب DBT باید توسط متخصص و متناسب با شرایط فرد انجام شود.

مهارت های اصلی در DBT چیست؟

یکی از ویژگی های شاخص DBT، آموزش مجموعه ای از مهارت های عملی است. این مهارت ها معمولاً در چهار حوزه اصلی مطرح می شوند:

• ذهن آگاهی: افزایش توجه آگاهانه به تجربه فعلی
• تحمل پریشانی: یادگیری نحوه عبور از موقعیت های هیجانی دشوار بدون واکنش های مخرب
• تنظیم هیجان: شناخت و مدیریت بهتر هیجان ها
• اثربخشی بین فردی: بهبود نحوه برقراری ارتباط و حفظ روابط

در شکل استاندارد DBT، برنامه درمانی می تواند شامل درمان فردی، آموزش مهارت های گروهی و مؤلفه های دیگری باشد.

تفاوت DBT و CBT چیست؟

هر دو روش در خانواده درمان های شناختی و رفتاری قرار می گیرند، اما تمرکز آنها دقیقاً یکسان نیست.

CBT	DBT
تمرکز پررنگ بر افکار و رفتارها	تمرکز ویژه بر تنظیم هیجان و تحمل پریشانی
اصلاح الگوهای فکری ناکارآمد	ترکیب پذیرش و تغییر
معمولاً ساختارمند	ساختارمند و مهارت محور
کاربرد گسترده در مشکلات مختلف	کاربرد ویژه در مشکلات پیچیده تنظیم هیجان

بنابراین DBT را می توان یکی از انواع روان درمانی دانست که از اصول CBT استفاده می کند اما مؤلفه های پذیرش، ذهن آگاهی و مهارت های تنظیم هیجان را با تاکید بیشتری وارد درمان کرده است.

3. درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد یا ACT یکی از رویکردهای جدیدتر در خانواده درمان های شناختی و رفتاری است. در ACT هدف لزوماً حذف تمام افکار یا احساسات ناخوشایند نیست؛ بلکه فرد یاد می گیرد رابطه انعطاف پذیرتری با تجربه های درونی خود ایجاد کند و در عین وجود این تجربه ها، بر اساس ارزش های شخصی خود رفتار کند.

در این رویکرد، مفهومی به نام انعطاف پذیری روان شناختی اهمیت زیادی دارد.

پذیرش و تعهد در این روش چه معنایی دارد؟

پذیرش در ACT به معنای تسلیم شدن در برابر مشکلات نیست. منظور این است که فرد بتواند وجود افکار و احساسات ناخوشایند را بدون تلاش دائمی برای سرکوب یا فرار از آنها بپذیرد.

در کنار پذیرش، فرد یاد می گیرد:

• ارزش های شخصی خود را شناسایی کند.
• اهداف معنادار تعیین کند.
• از درگیری افراطی با افکار فاصله بگیرد.
• با وجود احساسات ناخوشایند، رفتارهای سازگارانه تری انتخاب کند.
• انعطاف پذیری روان شناختی خود را افزایش دهد.

ACT برای چه مشکلاتی مناسب است؟

ACT در حوزه های مختلف سلامت روان مورد استفاده قرار گرفته است و می تواند برای مشکلاتی که در آنها اجتناب تجربی، انعطاف ناپذیری روانشناختی یا درگیری شدید با افکار و احساسات وجود دارد، مورد توجه قرار گیرد.

از حوزه های مورد استفاده می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• اضطراب
• افسردگی
• استرس
• مشکلات مرتبط با درد مزمن
• برخی مشکلات مرتبط با سلامت روان
• مشکلاتی که با اجتناب هیجانی همراه هستند

نوع و میزان کاربرد ACT باید با توجه به شواهد مربوط به مشکل موردنظر و ارزیابی متخصص مشخص شود.

تفاوت ACT با CBT چیست؟

CBT کلاسیک معمولاً تاکید زیادی بر شناسایی و تغییر افکار ناکارآمد دارد؛ در حالی که ACT بیشتر تلاش می کند رابطه فرد با افکار و احساسات را تغییر دهد.

به زبان ساده:

در CBT ممکن است سوال اصلی این باشد که «آیا این فکر دقیق و واقع بینانه است؟»؛ اما در ACT بیشتر بررسی می شود که «چگونه می توانم بدون گرفتار شدن در این فکر، مطابق ارزش هایم عمل کنم؟»

البته این دو روش کاملاً جدا از یکدیگر نیستند و ACT از خانواده گسترده درمان های شناختی و رفتاری محسوب می شود.

4. روان درمانی روان پویشی (Psychodynamic Therapy)

روان درمانی روان پویشی یکی از رویکردهای مهم در میان انواع روان درمانی است که به نقش تجربیات گذشته، فرایندهای ناهشیار، هیجان ها و روابط در شکل گیری مشکلات فعلی توجه می کند. در این رویکرد، درمانگر و مراجع تلاش می کنند الگوهایی را که در زندگی فرد تکرار می شوند بهتر بشناسند.

هدف صرفاً صحبت درباره گذشته نیست؛ بلکه گذشته زمانی اهمیت پیدا می کند که بتواند به درک بهتر مشکلات و الگوهای فعلی کمک کند.

نقش تجربیات گذشته و ناخودآگاه در این روش چیست؟

رویکرد روان پویشی فرض می کند بخشی از واکنش ها، احساسات و الگوهای ارتباطی فرد ممکن است تحت تاثیر تجربیات قبلی و فرایندهایی قرار داشته باشد که همیشه به صورت آگاهانه قابل مشاهده نیستند.

در درمان ممکن است موضوعاتی مانند موارد زیر بررسی شوند:

• تجربیات دوران کودکی
• روابط مهم گذشته
• الگوهای تکرارشونده در روابط
• تعارض های درونی
• احساسات دشوار
• نحوه شکل گیری تصویر فرد از خود و دیگران
• رابطه میان مراجع و درمانگر

روان پویشی برای چه مشکلاتی کاربرد دارد؟

روان درمانی روان پویشی می تواند در حوزه های مختلفی مورد استفاده قرار گیرد؛ از جمله برخی مشکلات افسردگی، مشکلات بین فردی، مسائل مربوط به روابط و الگوهای عاطفی تکرار شونده. APA نیز روان درمانی روان پویشی را رویکردی می داند که روی افکار ناهشیار، تجربیات اولیه و رابطه درمانی برای درک مشکلات فعلی تمرکز دارد.

تفاوت روان پویشی با روانکاوی چیست؟

روان پویشی و روانکاوی ریشه های مشترکی دارند، اما یکسان نیستند.

روانکاوی کلاسیک معمولاً شکل عمیق تر و فشرده تری از درمان تحلیلی محسوب می شود، درحالی که روان درمانی روان پویشی می تواند در قالب های متنوع تر و با ساختارهای متفاوت انجام شود.

به همین دلیل، استفاده از اصطلاح «روان پویشی» برای تمام اشکال روانکاوی دقیق نیست و این دو مفهوم بهتر است از یکدیگر تفکیک شوند.

5. روانکاوی (Psychoanalysis)

یکی از قدیمی ترین رویکردهای مدرن در حوزه روان درمانی، روانکاوی است که با نظریه های زیگموند فروید پیوند تاریخی دارد. روانکاوی بر بررسی فرایندهای ناهشیار، تعارض های روانی، تجربیات اولیه و الگوهای عمیق شکل گرفته در زندگی فرد تمرکز می کند.

در طول زمان تغییرات زیادی کرده و نسخه های معاصر آن لزوماً با شکل اولیه نظریه های فروید یکسان نیستند.

روانکاوی چگونه انجام می شود؟

در روانکاوی، گفت وگو و بررسی عمیق تجربیات فرد بخش مهمی از فرایند درمان است. درمانگر به فرد کمک می کند افکار، احساسات، روابط و الگوهایی را که ممکن است درک آنها دشوار باشد بررسی کند.

رابطه میان درمانگر و مراجع نیز می تواند بخشی از فرایند شناخت الگوهای ارتباطی فرد باشد.

روانکاوی برای چه افرادی مناسب است؟

روانکاوی ممکن است برای افرادی جذاب باشد که به دنبال بررسی عمیق تر الگوهای شخصیتی، روابط، تجربیات گذشته و تعارض های درونی خود هستند.

با این حال، این روش برای همه افراد یا همه مشکلات الزاماً انتخاب اول نیست و تصمیم درباره مناسب بودن آن باید با توجه به هدف درمان، شرایط فرد و تخصص درمانگر انجام شود.

روانکاوی چه تفاوتی با روان درمانی دارد؟

روانکاوی در واقع یکی از رویکردهای موجود در حوزه گسترده روان درمانی است؛ بنابراین نمی توان روانکاوی و روان درمانی را دو مفهوم کاملاً جدا دانست.

به بیان ساده:

• روان درمانی: عنوانی گسترده برای مجموعه ای از روش های درمانی روان شناختی است.
• روانکاوی: یکی از رویکردهای تخصصی و تحلیلی در این حوزه است.
• روان درمانی روان پویشی: خانواده گسترده تری از درمان های مبتنی بر اصول روان پویشی را شامل می شود.

6. درمان متمرکز بر هیجان (EFT)

درمان متمرکز بر هیجان یا EFT رویکردی است که هیجان ها را بخش مهمی از تجربه انسان و فرایند تغییر روان شناختی در نظر می گیرد. این رویکرد به فرد کمک می کند هیجان های خود را بهتر شناسایی، تجربه و درک کند و در صورت نیاز الگوهای هیجانی ناسازگار را تغییر دهد. EFT در ادبیات روان درمانی با کارهای لزلی گرینبرگ شناخته می شود.

EFT چگونه به تنظیم و شناخت هیجان ها کمک می کند؟

در این روش، صرفاً صحبت کردن درباره احساسات هدف نهایی نیست. فرد تلاش می کند بفهمد یک هیجان از کجا می آید، چه نیازی پشت آن قرار دارد و چگونه بر رفتار و روابط او تأثیر می گذارد.

فرایند درمان می تواند به فرد کمک کند:

• هیجان های خود را دقیق تر شناسایی کند.
• تفاوت میان هیجان های مختلف را درک کند.
• نیازهای عاطفی خود را بهتر بشناسد.
• با هیجان های دشوار به شکل سازگارانه تری برخورد کند.
• الگوهای هیجانی تکرار شونده را تغییر دهد.

درمان هیجان مدار برای چه مشکلاتی کاربرد دارد؟

EFT در قالب های مختلفی استفاده شده است و باید توجه داشت که «درمان متمرکز بر هیجان» می تواند در زمینه فردی یا زوجی به کار رود و کاربرد آن بسته به مدل درمانی متفاوت باشد.

از جمله حوزه های مورد توجه می توان به:

• مشکلات عاطفی
• مشکلات ارتباطی
• تعارض های زوجی
• الگوهای هیجانی ناکارآمد
• برخی مشکلات مرتبط با افسردگی و اضطراب

اشاره کرد.

EFT در زوج درمانی چه کاربردی دارد؟

در زوج درمانی هیجان مدار، تمرکز زیادی روی الگوهای تعامل عاطفی میان زوجین وجود دارد. هدف می تواند کمک به زوج ها برای شناخت چرخه های منفی تعامل، بیان نیازهای عاطفی و ایجاد الگوهای ارتباطی امن تر باشد.

بنابراین EFT در میان انواع روان درمانی جایگاه ویژه ای در حوزه روابط و زوج درمانی پیدا کرده است، هرچند باید آن را از تمام مدل های زوج درمانی یکسان ندانست.

7. درمان انسان گرایانه و مراجع محور

روان درمانی انسان گرایانه بر ظرفیت فرد برای رشد، خودشناسی، انتخاب و ایجاد تغییر تأکید می کند. در این رویکرد، تجربه شخصی مراجع اهمیت زیادی دارد و درمانگر صرفاً نقش ارائه دهنده دستورالعمل یا تشخیص دهنده را ندارد.

APA رویکرد انسان گرایانه را یکی از خانواده های اصلی روان درمانی معرفی می کند و درمان مراجع محور را یکی از انواع مهم این رویکرد می داند.

درمان مراجع محور چگونه انجام می شود؟

درمان مراجع محور که با نام کارل راجرز ارتباط دارد، بر ایجاد یک رابطه درمانی حمایت کننده و محترمانه تأکید می کند.

درمانگر تلاش می کند محیطی فراهم شود که فرد بتواند بدون ترس از قضاوت درباره تجربیات خود صحبت کند و شناخت بیشتری نسبت به احساسات، نیازها و انتخاب های خود پیدا کند.

نقش رابطه درمانگر و مراجع چیست؟

رابطه درمانی در این رویکرد اهمیت بسیار زیادی دارد. ویژگی هایی مانند همدلی، پذیرش و اصالت درمانگر می توانند به ایجاد محیطی کمک کنند که مراجع در آن بتواند تجربه های خود را با آزادی بیشتری بررسی کند.

به همین دلیل، کیفیت ارتباط میان درمانگر و مراجع در بسیاری از انواع روان درمانی اهمیت دارد، اما در رویکردهای انسان گرایانه این موضوع جایگاه ویژه ای پیدا می کند.

این روش برای چه افرادی مناسب تر است؟

این رویکرد می تواند برای افرادی مناسب باشد که به دنبال:

• خودشناسی بیشتر
• افزایش آگاهی از احساسات
• بررسی نیازها و ارزش های شخصی
• رشد فردی
• بهبود رابطه با خود و دیگران

هستند.

البته انتخاب رویکرد باید بر اساس نیاز واقعی فرد انجام شود و صرفاً علاقه به یک سبک درمانی نباید جایگزین ارزیابی حرفه ای شود.

8. روان درمانی بین فردی (IPT)

روان درمانی بین فردی یا IPT یک رویکرد ساختار یافته و معمولاً زمان محدود است که بر ارتباط میان مشکلات روان شناختی و روابط فرد با دیگران تمرکز دارد. در IPT، روابط، نقش های اجتماعی و تغییرات مهم زندگی مورد بررسی قرار می گیرند.

این روش به ویژه در حوزه درمان افسردگی مورد توجه قرار گرفته است و هدف آن می تواند بهبود روابط، افزایش حمایت اجتماعی و حل مشکلات بین فردی باشد.

تمرکز IPT بر روابط و نقش های اجتماعی چگونه است؟

درمانگر ممکن است به فرد کمک کند مشکلاتی مانند موارد زیر را بررسی کند:

• تعارض با افراد مهم زندگی
• تغییرات مهم در نقش های اجتماعی
• سوگ و از دست دادن
• دشواری در ایجاد یا حفظ روابط
• انزوای اجتماعی
• مشکلات ارتباطی

تمرکز اصلی روی روابط فعلی و نحوه تأثیر آنها بر وضعیت روانی فرد است.

IPT برای چه مشکلاتی استفاده می شود؟

IPT یکی از روش هایی است که شواهد قابل توجهی در زمینه افسردگی دارد و در برخی شرایط دیگر نیز مورد استفاده قرار گرفته است. APA نیز آن را در کنار CBT به عنوان یکی از درمان های مبتنی بر شواهد برای افسردگی معرفی می کند.

 روان درمانی بین فردی معمولاً چه مدت طول می کشد؟

یکی از ویژگی های IPT این است که معمولاً به شکل زمان محدود و ساختار یافته اجرا می شود.

با این حال، تعداد جلسات دقیق می تواند بر اساس پروتکل درمانی، مشکل فرد و شرایط بالینی متفاوت باشد. بنابراین نباید یک عدد ثابت را برای تمام مراجعان IPT در نظر گرفت.

9. طرحواره درمانی (Schema Therapy)

طرحواره درمانی رویکردی است که از CBT تأثیر گرفته اما عناصر عمیق تر، هیجانی و تجربی سایر رویکردهای روان درمانی را نیز ترکیب می کند. هدف اصلی آن شناسایی و تغییر الگوهای عمیقی است که فرد درباره خود، دیگران و جهان شکل داده و ممکن است در زندگی فعلی باعث مشکلات تکرارشونده شوند.

این رویکرد با کارهای جفری یانگ ارتباط دارد.

طرحواره های ناسازگار چگونه شکل می گیرند؟

طرحواره ها می توانند تحت تاثیر تجربیات اولیه زندگی، نیازهای برآورده نشده دوران رشد و الگوهای مهم ارتباطی شکل بگیرند. زمانی که این الگوها در بزرگسالی نیز فعال باقی بمانند، ممکن است بر نحوه تفسیر اتفاقات، احساسات و رفتارهای فرد تأثیر بگذارند.

برای مثال، فردی که الگوی عمیق «رهاشدگی» دارد ممکن است در روابط خود نسبت به نشانه های فاصله گرفتن دیگران حساسیت زیادی نشان دهد.

طرحواره درمانی برای چه مشکلاتی کاربرد دارد؟

طرحواره درمانی به ویژه در مشکلات مزمن و الگوهای عمیق شخصیتی مورد توجه قرار گرفته است. APA به کاربرد آن در شرایطی مانند برخی اختلالات شخصیت، مشکلات خوردن و مشکلات مزمن زوجی اشاره می کند و کاربردهایی در زمینه پیشگیری از عود افسردگی، اضطراب و مصرف مواد نیز گزارش شده است.

تفاوت طرحواره درمانی و CBT چیست؟

هر دو رویکرد به خانواده گسترده درمان های شناختی و رفتاری ارتباط دارند، اما عمق و تمرکز آنها متفاوت است.

CBT معمولاً روی افکار و رفتارهای فعلی و مشخص تمرکز بیشتری دارد، در حالی که طرحواره درمانی به الگوهای عمیق تر و نسبتاً پایدار فرد نیز توجه می کند.

به همین دلیل، طرحواره درمانی ممکن است برای افرادی که با الگوهای تکرار شونده و دیرپای هیجانی، شناختی و بین فردی مواجه هستند، مورد توجه قرار گیرد.

10. درمان متمرکز بر تروما و سایر رویکردهای تخصصی

درمان های متمرکز بر تروما به مجموعه ای از رویکردهای تخصصی گفته می شود که هدف آنها کمک به افرادی است که پس از تجربه یک رویداد آسیب زا یا مجموعه ای از تجربیات آسیب زا، با مشکلات روان شناختی مرتبط با آن مواجه شده اند.

در این روش ها، درمانگر با توجه به شرایط فرد و نوع تروما، از پروتکل ها و تکنیک های تخصصی استفاده می کند. بنابراین «درمان تروما» یک روش واحد نیست و می تواند شامل رویکردهای مختلفی باشد.

TF-CBT چیست؟

TF-CBT یا درمان شناختی رفتاری متمرکز بر تروما رویکردی است که اصول CBT را با مداخلات تخصصی مرتبط با تروما ترکیب می کند.

در این روش، بسته به شرایط فرد می توان روی موضوعاتی مانند:

• شناخت و پردازش افکار مرتبط با حادثه
• مدیریت هیجان ها
• کاهش رفتارهای اجتنابی
• آموزش مهارت های مقابله ای
• ایجاد احساس امنیت
• پردازش مناسب خاطرات مرتبط با تروما

کار کرد.

TF-CBT به ویژه در حوزه کودکان و نوجوانان و تروماهای مرتبط با دوران رشد مورد توجه قرار گرفته است.

EMDR چه جایگاهی در درمان تروما دارد؟

EMDR یا «حساسیت زدایی و پردازش مجدد حرکات چشم» یکی از روش های تخصصی مورد استفاده در درمان برخی مشکلات مرتبط با تروما و به ویژه PTSD است.

در EMDR، درمانگر از یک پروتکل ساختاریافته استفاده می کند که شامل توجه به خاطرات یا محرک های مرتبط با تجربه آسیب زا و استفاده از تحریک دوطرفه در بخش های مشخصی از فرایند درمان است.

نکته مهم این است که EMDR را نباید صرفاً به «حرکت دادن چشم ها» تقلیل داد؛ این روش یک پروتکل درمانی ساختاریافته است و اجرای آن باید توسط متخصص آموزش دیده انجام شود.

چه زمانی درمان تخصصی تروما مورد توجه قرار می گیرد؟

اگر فرد پس از یک تجربه آسیب زا برای مدت قابل توجهی با مشکلاتی مانند یادآوری های ناخواسته، کابوس، اجتناب شدید، گوش به زنگی یا تغییرات قابل توجه در احساسات و عملکرد روزمره مواجه باشد، ارزیابی تخصصی اهمیت پیدا می کند.

در چنین شرایطی، انتخاب یکی از انواع روان درمانی باید با توجه به نوع تجربه، علائم، سن، شرایط فرد و تخصص درمانگر انجام شود.

همچنین در درمان تروما، عجله برای مواجهه با خاطرات دشوار بدون ارزیابی و آماده سازی مناسب می تواند انتخاب درستی نباشد. به همین دلیل، درمان باید توسط متخصصی انجام شود که آموزش و تجربه کافی در زمینه تروما و روش مورد استفاده داشته باشد.

همان طور که دیدیم، انواع روان درمانی تفاوت های قابل توجهی در هدف، نظریه، تکنیک و شیوه اجرای درمان دارند. برخی روش ها مانند CBT ساختارمند و بر افکار و رفتارهای فعلی متمرکز هستند، برخی مانند روان پویشی بیشتر به تجربیات گذشته و الگوهای عمیق روانی توجه دارند و روش هایی مانند ACT و DBT بر پذیرش، تنظیم هیجان و افزایش انعطاف پذیری تأکید بیشتری می کنند.

به طور خلاصه، ۱۰ رویکرد بررسی شده عبارت اند از:

1. روان درمانی شناختی رفتاری (CBT)
2. رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)
3. درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)
4. روان درمانی روان پویشی
5. روانکاوی
6. درمان متمرکز بر هیجان (EFT)
7. درمان انسان گرایانه و مراجع محور
8. روان درمانی بین فردی (IPT)
9. طرحواره درمانی
10. درمان های متمرکز بر تروما

نکته کلیدی این است که هیچ کدام از انواع روان درمانی را نمی توان به طور مطلق «بهترین روش» برای همه افراد دانست. حتی APA نیز تأکید می کند که درمانگران بر اساس نیازها و مشکلات منحصر به فرد مراجع، برنامه درمانی را تنظیم می کنند.

بنابراین در مرحله بعد، سؤال مهم تر این است که هر نوع روان درمانی برای چه مشکلاتی مناسب تر است و چگونه می توان رویکرد مناسب را انتخاب کرد؟ این دقیقاً همان بخشی است که می تواند مقاله را از یک فهرست ساده به یک راهنمای کاربردی برای انتخاب روش درمان تبدیل کند.

جدول مقایسه 10 نوع روان درمانی

شناخت تفاوت میان روش های مختلف می تواند انتخاب مسیر درمان را برای فرد ساده تر کند. همان طور که در بخش قبل دیدیم، انواع روان درمانی بر اساس نظریه، هدف درمان، نوع مشکل و تکنیک های مورد استفاده با یکدیگر تفاوت دارند. برای مثال، CBT بیشتر بر ارتباط میان افکار و رفتار تمرکز دارد، در حالی که روان درمانی روان پویشی به تجربیات گذشته و الگوهای عمیق تر روانی توجه بیشتری می کند. از طرف دیگر، روش هایی مانند DBT و ACT بر پذیرش، تنظیم هیجان و افزایش انعطاف پذیری روان شناختی تاکید دارند.

جدول زیر یک مقایسه سریع از 10 نوع روان درمانی ارائه می دهد تا بتوانید تفاوت رویکردها، کاربردهای رایج و تمرکز اصلی هرکدام را در یک نگاه ببینید. البته این جدول برای تشخیص یا انتخاب قطعی درمان نیست؛ مناسب بودن هر روش به شرایط فرد، هدف درمان و ارزیابی متخصص بستگی دارد.

نوع روان درمانی	تمرکز اصلی	تکنیک ها و ویژگی های مهم	کاربردهای رایج	ساختار درمان
CBT	افکار، احساسات و رفتار	بازسازی شناختی، اصلاح رفتار، مواجهه، حل مسئله	اضطراب، افسردگی، وسواس و برخی مشکلات دیگر	معمولاً ساختاریافته و هدف محور
DBT	تنظیم هیجان و کنترل رفتارهای تکانشی	ذهن آگاهی، تحمل پریشانی، تنظیم هیجان، مهارت های بین فردی	مشکلات شدید تنظیم هیجان، اختلال شخصیت مرزی و برخی مشکلات دیگر	ساختاریافته و مهارت محور
ACT	پذیرش تجربه های درونی و عمل بر اساس ارزش ها	پذیرش، ذهن آگاهی، ارزش ها و اقدام متعهدانه	اضطراب، افسردگی، استرس و برخی مشکلات مزمن	هدف محور و انعطاف پذیر
روان پویشی	الگوهای عمیق روانی و تجربیات گذشته	بررسی روابط، هیجان ها و فرایندهای ناهشیار	مشکلات هیجانی، روابط و الگوهای تکرارشونده	می تواند کوتاه مدت یا بلندمدت باشد
روانکاوی	ناخودآگاه و تعارض های روانی	تداعی آزاد، تحلیل الگوها و رابطه درمانی	بررسی عمیق شخصیت و تعارض های درونی	معمولاً عمیق تر و بلندمدت تر
EFT	شناخت و تغییر الگوهای هیجانی	شناسایی هیجان، پردازش هیجانی و تغییر الگوها	مشکلات هیجانی و روابط؛ به ویژه در زوج درمانی	رابطه محور
انسان گرایانه و مراجع محور	رشد فردی، خودشناسی و تجربه شخصی	همدلی، پذیرش و رابطه درمانی	خودشناسی، مشکلات فردی و رشد شخصی	مراجع محور و منعطف
IPT	روابط و نقش های بین فردی	حل تعارض، سوگ، تغییر نقش و بهبود ارتباط	به ویژه افسردگی و مشکلات بین فردی	معمولاً کوتاه مدت و ساختاریافته
طرحواره درمانی	الگوهای عمیق و طرحواره های ناسازگار	کار با طرحواره ها، حالت ها و تجربیات هیجانی	مشکلات مزمن، الگوهای شخصیتی و مشکلات بین فردی	معمولاً ساختاریافته و عمیق
درمان متمرکز بر تروما	پردازش تجربه آسیب زا و علائم مرتبط	بسته به روش؛ CBT متمرکز بر تروما، EMDR و سایر تکنیک ها	PTSD و مشکلات مرتبط با تروما	تخصصی و وابسته به پروتکل

انواع روان درمانی چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

اگر بخواهیم این جدول را ساده تر تفسیر کنیم، می توان گفت تفاوت اصلی انواع روان درمانی در پاسخ آنها به یک سؤال اساسی است: «مشکل فرد از کجا می آید و برای ایجاد تغییر باید روی چه چیزی کار کرد؟»

برای مثال:

• در CBT توجه زیادی به افکار و رفتارهای فعلی فرد می شود.
• در DBT تنظیم هیجان، تحمل پریشانی و مهارت های ارتباطی اهمیت بیشتری دارد.
• در ACT فرد یاد میگیرد به جای مبارزه دائمی با افکار و احساسات، انعطاف پذیری بیشتری داشته باشد و بر اساس ارزش های خود عمل کند.
• در روان درمانی روان پویشی تجربیات گذشته و الگوهای تکرارشونده در روابط و هیجان ها بررسی می شوند.
• در روانکاوی تمرکز بیشتری بر فرایندهای ناهشیار و تعارض های عمیق روانی وجود دارد.
• در EFT شناخت و پردازش هیجان ها و الگوهای عاطفی اهمیت زیادی دارد.
• در درمان انسان گرایانه رشد فردی، خودشناسی و کیفیت رابطه درمانی برجسته است.
• در IPT رابطه فرد با دیگران و نقش های اجتماعی او در مرکز توجه قرار می گیرد.
• در طرحواره درمانی الگوهای عمیق و نسبتاً پایدار فکری و هیجانی بررسی می شوند.
• در درمان های متمرکز بر تروما هدف، رسیدگی تخصصی به پیامدهای تجربه های آسیب زا است.

آیا یکی از انواع روان درمانی بهتر از بقیه است؟

خیر. نمی توان یک روش را به عنوان بهترین نوع روان درمانی برای همه افراد معرفی کرد. انتخاب رویکرد مناسب به عواملی مانند نوع و شدت مشکل، اهداف فرد، سابقه زندگی، ویژگی های شخصیتی، ترجیح مراجع و تخصص روان درمانگر بستگی دارد.

برای مثال، ممکن است یک فرد با اضطراب از یک رویکرد شناختی رفتاری بهره بیشتری ببرد، در حالی که برای فرد دیگری که با الگوهای عمیق و تکرار شونده روابط دست وپنجه نرم میکند، رویکردی متفاوت مناسب تر باشد. حتی در برخی موارد، درمانگر می تواند از تکنیک های چند رویکرد استفاده کند.

بنابراین این جدول را باید به عنوان راهنمای آشنایی با انواع روان درمانی در نظر گرفت، نه ابزاری برای خود تشخیصی یا انتخاب خودسرانه روش درمان. تصمیم نهایی بهتر است پس از ارزیابی تخصصی و گفت وگو با روان درمانگر گرفته شود.

نکته مهم: اثربخشی یک روش فقط به نام رویکرد بستگی ندارد؛ تخصص درمانگر، کیفیت رابطه درمانی، تناسب روش با مشکل و مشارکت مراجع نیز می توانند در نتیجه درمان نقش داشته باشند.

هر نوع روان درمانی برای چه مشکلاتی مناسب تر است؟

انتخاب میان انواع روان درمانی فقط بر اساس محبوبیت یک روش یا توصیه اطرافیان انجام نمی شود. هر رویکرد درمانی بر اساس نظریه، تکنیک و هدف خاصی طراحی شده و ممکن است برای یک مشکل مشخص شواهد و کاربرد بیشتری داشته باشد. از طرف دیگر، حتی اگر یک روش برای یک اختلال مؤثر باشد، به این معنا نیست که برای تمام افراد مبتلا به آن مشکل بهترین انتخاب است.

عواملی مانند شدت و مدت علائم، سابقه فرد، اهداف درمان، شرایط زندگی، ترجیح مراجع و تخصص روان درمانگر در انتخاب روش اهمیت دارند. بنابراین بهتر است موارد زیر را به عنوان راهنمای آشنایی با کاربرد انواع روان درمانی در نظر بگیریم، نه یک نسخه قطعی برای انتخاب درمان.

بهترین رویکردهای روان درمانی برای اضطراب

اختلالات اضطرابی می توانند به شکل های مختلفی مانند نگرانی مداوم، حملات پانیک، ترس های شدید، اضطراب اجتماعی یا وسواس گونه ظاهر شوند. به همین دلیل، یک روش واحد برای تمام انواع اضطراب وجود ندارد.

در بسیاری از موارد، درمان شناختی رفتاری (CBT) یکی از رویکردهای مهم برای درمان اختلالات اضطرابی محسوب می شود. در CBT، درمانگر به فرد کمک می کند افکار اضطراب آور، رفتارهای اجتنابی و الگوهایی را که باعث تداوم اضطراب می شوند شناسایی و اصلاح کند.

برخی دیگر از رویکردهای روان درمانی نیز بسته به مشکل فرد می توانند مورد استفاده قرار بگیرند:

• CBT: بررسی و اصلاح افکار و رفتارهای مرتبط با اضطراب
• ACT: افزایش انعطاف پذیری روان شناختی و کاهش مبارزه با تجربه های ناخوشایند
• درمان های مبتنی بر ذهن آگاهی: افزایش آگاهی از افکار و احساسات بدون واکنش خودکار
• روان درمانی روان پویشی: بررسی الگوهای عاطفی و تعارض های عمیق تر در برخی افراد
• مواجهه درمانی: کمک به کاهش اجتناب و مواجهه تدریجی و کنترل شده با محرک های ترس آور

در نتیجه، هنگام بررسی انواع روان درمانی برای اضطراب باید ابتدا نوع اضطراب و شرایط فرد مشخص شود.

روان درمانی مناسب برای افسردگی

افسردگی فقط احساس غمگینی نیست و می تواند با کاهش انگیزه، از دست دادن علاقه، تغییر خواب و اشتها، احساس بی ارزشی، خستگی و اختلال در تمرکز همراه باشد. روان درمانی یکی از روش های مهم مورد استفاده برای درمان افسردگی است و بسته به شرایط فرد می توان از رویکردهای مختلفی استفاده کرد.

CBT یکی از روش های شناخته شده برای افسردگی است. در این روش، افکار منفی و الگوهای رفتاری مانند کناره گیری و کاهش فعالیت بررسی می شوند. یکی دیگر از رویکردهای مهم، روان درمانی بین فردی (IPT) است که روی روابط، نقش های اجتماعی، سوگ و تعارض های بین فردی تمرکز می کند.

از جمله انواع روان درمانی که ممکن است در درمان افسردگی مورد استفاده قرار گیرند:

• درمان شناختی رفتاری (CBT)
• روان درمانی بین فردی (IPT)
• فعال سازی رفتاری
• برخی رویکردهای روان پویشی
• درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)
• برخی درمان های مبتنی بر ذهن آگاهی

انتخاب روش به شدت افسردگی، سابقه درمان، اهداف فرد و ارزیابی متخصص بستگی دارد. در افسردگی شدید نیز ممکن است روان درمانی در کنار درمان دارویی و تحت نظر متخصصان مربوطه مورد استفاده قرار گیرد.

روش های درمانی مورد استفاده برای وسواس

اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) با افکار، تصاویر یا تکانه های مزاحم و تکرار شونده و همچنین رفتارها یا اعمال ذهنی اجباری مشخص می شود. در چنین شرایطی، انتخاب روش درمانی باید با دقت انجام شود؛ زیرا همه انواع روان درمانی برای OCD به یک اندازه مناسب نیستند.

یکی از روش های مهم برای OCD، درمان شناختی رفتاری با تأکید بر مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP) است. در ERP، فرد به شکل تدریجی و برنامه ریزی شده با موقعیت ها یا افکار اضطراب آور مواجه می شود و تحت نظارت درمانگر یاد می گیرد از انجام اجبارهای همیشگی خودداری کند.

در کنار ERP، ممکن است برخی تکنیک های شناختی نیز برای بررسی باورهای مرتبط با وسواس مورد استفاده قرار گیرند.

بنابراین در میان انواع روان درمانی، برای فرد مبتلا به OCD بهتر است درمانگری انتخاب شود که در درمان اختصاصی وسواس و تکنیک هایی مانند ERP آموزش و تجربه کافی داشته باشد.

روان درمانی برای اختلالات مرتبط با تروما

تجربه یک رویداد آسیب زا می تواند در برخی افراد به علائمی مانند یادآوری های ناخواسته، کابوس، اجتناب از محرک های مرتبط با حادثه، احساس خطر دائمی یا تغییرات قابل توجه در خلق و رفتار منجر شود.

در چنین شرایطی، استفاده از درمان های متمرکز بر تروما اهمیت ویژه ای دارد. این عنوان به یک روش واحد اشاره نمی کند، بلکه مجموعه ای از رویکردهای تخصصی را شامل می شود.

از جمله روش هایی که ممکن است در این حوزه مورد استفاده قرار گیرند:

• TF-CBT: درمان شناختی رفتاری متمرکز بر تروما
• EMDR: حساسیت زدایی و پردازش مجدد با حرکات چشم
• Cognitive Processing Therapy) CPT): درمان پردازش شناختی
• Prolonged Exposure) PE): مواجهه طولانی مدت
• برخی رویکردهای تخصصی دیگر بر اساس شرایط فرد

انتخاب میان این انواع روان درمانی باید توسط متخصص انجام شود که در زمینه تروما آموزش کافی دارد. همچنین درمان تروما نباید صرفاً به بازگو کردن حادثه محدود شود؛ بلکه برنامه درمانی باید بر اساس وضعیت روانی و نیازهای فرد طراحی شود.

روان درمانی برای مشکلات تنظیم هیجان

برخی افراد در کنترل یا مدیریت هیجان های شدید مانند خشم، اضطراب، ترس یا ناراحتی با مشکل مواجه هستند. ممکن است هیجان ها به سرعت شدت پیدا کنند و فرد در واکنش به آنها رفتارهای تکانشی یا آسیب زا نشان دهد.

در چنین شرایطی، رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) یکی از رویکردهای شناخته شده برای آموزش مهارت های تنظیم هیجان است. این روش علاوه بر تنظیم هیجان، مهارت هایی مانند تحمل پریشانی، ذهن آگاهی و اثربخشی بین فردی را نیز آموزش می دهد.

در برخی شرایط ممکن است رویکردهای دیگری نیز مورد استفاده قرار گیرند:

• DBT: آموزش مهارت های تنظیم هیجان و تحمل پریشانی
• ACT: افزایش انعطاف پذیری روان شناختی
• EFT: شناخت و پردازش هیجان ها
• CBT: شناسایی ارتباط میان افکار، هیجان ها و رفتارها
• برخی رویکردهای روان پویشی برای بررسی ریشه و الگوهای هیجانی

در نتیجه، از میان انواع روان درمانی، انتخاب روش برای مشکلات تنظیم هیجان باید بر اساس شدت مشکل، الگوهای رفتاری و شرایط روانشناختی فرد انجام شود.

روان درمانی برای مشکلات رابطه ای و زوجی

مشکلات ارتباطی ممکن است به شکل تعارض های مکرر، سوءتفاهم، فاصله عاطفی، بی اعتمادی، دشواری در بیان نیازها یا اختلاف در شیوه حل مسئله ظاهر شوند.

در چنین شرایطی، زوج درمانی می تواند به جای تمرکز صرف بر مشکلات یک فرد، الگوهای تعامل میان زوجین را بررسی کند. بسته به نوع مشکل، رویکردهایی مانند درمان متمرکز بر هیجان (EFT)، درمان شناختی رفتاری زوجی و سایر مدل های زوج درمانی ممکن است مورد استفاده قرار گیرند.

اهداف درمان می تواند شامل موارد زیر باشد:

• شناسایی چرخه های منفی ارتباطی
• بهبود مهارت های گفتگو
• شناخت نیازهای عاطفی
• کاهش تعارض های مخرب
• یادگیری حل مسئله
• ایجاد الگوهای ارتباطی سالم تر
• بررسی اعتماد و صمیمیت در رابطه

در اینجا نیز نمی توان یک روش را برای تمام زوج ها بهترین دانست. یکی از نکات مهم در انواع روان درمانی این است که انتخاب رویکرد باید با ماهیت مشکل و اهداف زوج هماهنگ باشد.

روان درمانی برای الگوهای شخصیتی و مشکلات مزمن

برخی مشکلات روان شناختی کوتاه مدت نیستند و ممکن است سال ها به شکل الگوهای تکرارشونده در افکار، احساسات، رفتارها و روابط فرد ادامه داشته باشند. در این موارد، درمانگر ممکن است به جای تمرکز صرف بر یک علامت، الگوهای عمیق تر را بررسی کند.

طرحواره درمانی یکی از رویکردهایی است که برای بررسی الگوهای پایدار و طرحواره های ناسازگار مورد توجه قرار گرفته است. در کنار آن، روان درمانی روان پویشی نیز می تواند برای بررسی الگوهای عاطفی و بین فردی عمیق تر مورد استفاده قرار گیرد.

بسته به شرایط، اهداف درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• شناسایی الگوهای تکرارشونده
• شناخت باورهای عمیق درباره خود و دیگران
• بررسی تجربیات دوران رشد
• اصلاح الگوهای ناسازگار در روابط
• افزایش خودآگاهی
• یادگیری پاسخ های سازگارانه تر

در مشکلات مزمن، ممکن است درمان به زمان بیشتری نیاز داشته باشد و روند آن نیز به شکل مرحله ای پیش برود. بنابراین انتخاب یکی از انواع روان درمانی باید با توجه به اهداف بلندمدت و شرایط فرد انجام شود.

روان درمانی برای استرس و مشکلات روزمره

همه افرادی که به روان درمانگر مراجعه می کنند الزاماً دچار یک اختلال روانی مشخص نیستند. گاهی فشار کاری، مشکلات خانوادگی، تغییرات مهم زندگی، سوگ، مشکلات تحصیلی، تصمیم گیری های دشوار یا فرسودگی روانی باعث می شوند فرد برای مدیریت شرایط خود به کمک تخصصی نیاز داشته باشد.

در این شرایط، رویکرد درمانی به ماهیت مشکل بستگی دارد. برای مثال، CBT می تواند برای شناسایی الگوهای فکری و رفتاری مرتبط با استرس استفاده شود، در حالی که ACT می تواند روی پذیرش تجربه های ناخوشایند و حرکت در جهت ارزش های فرد تمرکز کند.

روان درمانی می تواند به فرد کمک کند:

• عوامل استرس زا را بهتر شناسایی کند.
• مهارت های مقابله ای خود را افزایش دهد.
• افکار و نگرانی های تکرار شونده را مدیریت کند.
• مرزهای سالم تری در روابط ایجاد کند.
• مهارت حل مسئله را تقویت کند.
• احساسات خود را بهتر بشناسد.
• با تغییرات مهم زندگی سازگارتر شود.

در چنین مواردی نیز شناخت انواع روان درمانی می تواند به فرد کمک کند با دید بازتری درباره گزینه های موجود با متخصص مشورت کند.

یک نکته مهم درباره انتخاب روش درمان

همان طور که مشخص است، یک مشکل ممکن است با چند رویکرد مختلف قابل بررسی باشد و هیچ فهرستی نمی تواند بدون ارزیابی بالینی مشخص کند کدام روش برای یک فرد خاص بهترین است. حتی دو نفر که ظاهراً با یک مشکل مشابه مراجعه کرده اند ممکن است به دلیل تفاوت در سابقه، شدت علائم، اهداف و شرایط زندگی، برنامه درمانی متفاوتی دریافت کنند.

بنابراین بهتر است به جای جست وجوی «قوی ترین» یا «بهترین» روش، سه سؤال را در نظر بگیرید:

• مشکل اصلی من دقیقاً چیست؟
• هدف من از روان درمانی چیست؟
• آیا درمانگر انتخابی من در رویکرد و مشکل موردنظر تخصص و تجربه کافی دارد؟

این نگاه کمک می کند از میان انواع روان درمانی، گزینه ای متناسب تر با شرایط واقعی خود پیدا کنید و انتخاب درمان را صرفاً بر اساس تبلیغات یا محبوبیت یک روش انجام ندهید.

سوالات متداول مهم کاربران